पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेले मयूरेश्वर मंदिर महाराष्ट्रातील अष्टविनायकांपैकी पहिले आणि अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. गाणपत्य संप्रदायातील सर्वोच्च अग्रक्रम असलेल्या या क्षेत्राला ‘भूस्वानंदभुवन’ असे संबोधले जाते. मयूरारूढ होऊन अवतार घेतलेल्या गणपतीला येथे मयूरेश्वर किंवा मोरेश्वर अशा नावाने पुजले जाते. ब्रह्मा, विष्णू, शिव, शक्ती व सूर्य या पाच प्रमुख देवतांनी या स्वानंदपुरात कठोर तपश्चर्या करून परब्रह्म गणेशाचे दर्शन घेतले. या पाचही देवतांनी भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या शुभदिनी गणरायाची विधीपूर्वक प्रतिष्ठापना केली. तेव्हापासून हे क्षेत्र विघ्नहर्त्याचे मुख्य निवासस्थान बनले.
पौराणिक संदर्भांनुसार, महान गाणपत्य साधू मोरया गोसावी यांना या क्षेत्रातील कऱ्हा नदीच्या पात्रात मंगलमूर्तीचा तांदळा प्राप्त झाला होता. त्यांनी वयाच्या आठव्या वर्षी गुरू नयनभारती यांच्याकडून येथेच वेदाध्ययनाची दीक्षा घेतली. त्यानंतरच्या काळात श्री गणेश योगींद्र महाराजांनी या मंदिरासाठी मोठे योगदान दिले. त्यांनीच या मंदिराला आजचे भव्य स्वरूप प्राप्त करून दिले. श्री गणेश योगींद्र हे महान उपासक होतेच, शिवाय ते उत्तम चित्रकार आणि प्रकांड पंडित सुद्धा होते. त्यांनी काशी क्षेत्रापर्यंत प्रवास करून दुर्मिळ गाणपत्य पुराणांचा शोध घेतला आणि प्रत्यक्ष गणेशाने त्यांना ब्राह्मण रूपात दर्शन देऊन ‘मुद्गल पुराण’ अर्पण केल्याची कथा प्रचलित आहे. 
त्यांनी विघ्नेशष्टक स्तुतीसह अनेक ग्रंथांवर भाष्ये लिहिली आणि १०८ गणेश क्षेत्रांना भेटी दिल्या. त्यांच्या शिष्यांनी स्थापन केलेला योगींद्र मठ आजही येथे आहे.
‘मुद्गल पुराण’ या अठ्ठावीस हजार श्लोक असलेल्या प्राचीन ग्रंथात गणेशाच्या एकूण आठ अवतारांचे वर्णन आहे. या ग्रंथातील सहावा खंड पूर्णपणे मयूरेश्वर अवताराला समर्पित आहे. त्यातील वर्णनानुसार, गंडकी नगरीचा राजा चक्रपाणी हा पुत्रप्राप्तीसाठी सूर्याची कठोर उपासना करत होता. त्या श्रद्धेचे फळ म्हणून त्याला सिंधू नावाचा पुत्र प्राप्त झाला. या सिंधूने देखील पुढे सूर्याची अहोरात्र आराधना करून अमृताचे वरदान मिळवले. जोवर हे अमृत पोटात सुरक्षित राहील तोवर मृत्यू तुला स्पर्श करणार नाही, असा अजेय वर सूर्याने त्याला दिला. या अफाट शक्तीने उन्मत्त झालेल्या सिंधूने साऱ्या पृथ्वीवर आपले वर्चस्व निर्माण केले. इंद्राच्या अमरावतीवर चाल करून प्रत्यक्ष देवांनाही त्याने आपल्या नगरीत बंदी बनवले. देवांच्या पूजेवर बंदी घालून साऱ्या सृष्टीला केवळ स्वतःच्याच पूजेची त्याने सक्ती केली आणि देवांना अत्यंत दीन अवस्थेत ठेवले. सिंधूच्या या जाचातून मुक्त होण्यासाठी विष्णूसह सर्व देवांनी गणपतीची आळवणी केली.
भक्तांच्या या हाकेला प्रतिसाद देऊन गणेशाने माता पार्वतीच्या पोटी मयूरेश्वर रूपाने जन्म घेण्याचे वचन दिले. मेरू पर्वतावर माता पार्वतीने बारा वर्षे केलेल्या तपश्चर्येनंतर भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला विनायकाचा दिव्य अवतार झाला. युद्धाच्या वेळी मयूरावर स्वार होऊन आलेल्या गणेशाने आपल्या अमोघ पराक्रमाने सिंधूच्या प्रचंड सैन्याचा नाश केला. प्रत्यक्ष संघर्षावेळी गणरायाने आपल्या परशूचा प्रहार सिंधूच्या पोटावर केला आणि त्यातील अमृत बाहेर काढले. अमृताचा अंश शरीरातून निघून जाताच तो असुर गतप्राण झाला व साऱ्या जगाची त्याच्या त्रासातून सुटका झाली. या महान विजयाचे प्रतीक म्हणून देवांनी याच पवित्र मोरगाव क्षेत्री मयूरेश्वराची मूर्ती स्थापित केली.
मोरगावाच्या दाटीवाटीच्या भागात हे मंदिर स्थित आहे. मंदिराभोवती सुमारे ५० फूट उंचीची, एखाद्या गढीप्रमाणे भासणारी तटबंदी आहे. तटबंदीच्या चार कोपऱ्यांवर मिनारांसारखे स्तंभ आहेत. मंदिराच्या प्राकाराबाहेरील बारा पायऱ्या चढून आल्यानंतर मंदिराचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारासमोर जमिनीवर पाषाणी कासव शिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूला नगारखाना आहे. आजही येथे दररोज नगारा वाजविला जातो. प्रवेशद्वाराजवळ गणपतीकडे तोंड करून उभी असलेली भव्य पाषाणी मुषकमूर्ती आहे. त्याच्या पुढे पंधरा फूट उंचीच्या दगडी चौथऱ्यावर एक मोठी नंदीची मूर्ती आहे. शिवमंदिरात आढळणारा नंदी या गणपतीसमोर असण्याची आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी येथून जवळच असलेल्या एका शिवमंदिरासाठी हा नंदी नेला जात असताना, मयूरेश्वर मंदिराजवळ आल्यावर गाडीचे चाक तुटले. अनेक प्रयत्न करूनही तो नंदी येथून हलवता आला नाही. त्यामुळे हा नंदी येथेच राहिला.
नंदीच्या शेजारी नग्न भैरवाचे स्थान आहे. अशी मान्यता आहे की या क्षेत्राचे रक्षण करण्याचे काम हे दैवत करते. मंदिरासमोर दोनही बाजूंना असलेल्या अष्टकोनी चौथऱ्यांवर दीपमाळा आहेत. यापैकी एका दीपमाळेजवळ अश्वशिल्प आहे. प्रांगणात भाविकांना बसण्यासाठी जागोजागी आसने आणि तटबंदीला लागून ओवऱ्या आहेत. ओवऱ्यांमध्ये मागील भिंतीत रांगेत अनेक देवकोष्टके आहेत. त्यात विविध देवी-देवतांची शिल्पे आहेत. प्रांगणात लाकडी पूल बांधून रांग मंडप तयार करण्यात आला आहे. रांग मंडपावर कौलारू छत आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस तुलसी वृंदावन आहे. मंदिराच्या परिसरात स्वयंपाकघर व अन्नछत्र आहे. या मंदिर परिसरात पश्चिमेला असलेले तरटीचे जुनाट झाड ‘कल्पवृक्ष’ म्हणून ओळखले जाते. याच वृक्षाखाली बसून महासाधू मोरया गोसावी यांनी सिद्धी प्राप्त केली होती. 
अनेक साधक आजही या ठिकाणी अनुष्ठाने करण्यासाठी येतात.
सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारात एकमेकांना महिरपी कमानीने जोडलेले चार नक्षीदार स्तंभ आहेत. सभामंडपात उजव्या व डाव्या बाजूला आणखी दोन दरवाजे आहेत. सभामंडपात अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान देवकोष्टके आहेत. त्यात डावीकडे लक्ष्मीनारायण व उजव्या बाजूच्या देवकोष्टकात नग्न भैरवनाथ यांच्या मूर्ती आहेत.
अंतराळाच्या प्रवेशद्वारात नक्षीदार द्वारशाखा व ललाटबिंबावर रिद्धी-सिद्धीसह गणपती आहे. अंतराळाला उजव्या व डाव्या बाजूस आणखी दोन दरवाजे आहेत.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारात उभ्या धारेची नक्षी व ललाटबिंबावर गणेश शिल्प आहे. गर्भगृहात मयूरेश्वर गणेशाची स्वयंभू मूर्ती आहे. डाव्या सोंडेच्या मयूरेश्वराच्या नाभी व डोळ्यांत हिरे जडलेले आहेत. देवाच्या डोक्यावर नागफण्याचे छत आहे. मूर्तीच्या मागील चांदीच्या प्रभावळीत रिद्धी-सिद्धी शिल्पे व सूर्य, चंद्र आणि मयूर तोरण नक्षी आहे. प्रभावळीत वर मध्यभागी कीर्तिमुख आहे. गर्भगृहाच्या बाजूने प्रदक्षिणा मार्ग आहे. सभामंडप व अंतराळाच्या छतावर घुमटाकार शिखरे आहेत. या दोन्ही शिखरांवर प्रत्येकी दोन आमलक आणि कळस आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर तीन थरांचे शिखर आहे. त्यापैकी खालील दोन अष्टकोनी थरांत प्रत्येकी आठ देवकोष्टके आहेत. सर्व देवकोष्टकांत विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखरावर गजराज, वानर व इतर पशू-पक्षांची शिल्पे आहेत. शिखराचा वरील थर घुमटाकार आहे. त्याच्या शीर्षभागी एकावर एक असे दोन आमलक व त्यावर कळस आहे.
मयूरेश्वराच्या मंदिरात दैनंदिन पूजा आणि उत्सवांचे नियोजन शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केले जाते. दररोज पाच वेळा श्रींची पूजा होते आणि पहाटे पाच वाजता व संध्याकाळी चार वाजता प्रक्षाळपूजा होते. या पूजांच्या वेळी गणेशाला खिचडी, चपाती आणि दुपारी संपूर्ण भोजनाचा महानैवेद्य दाखवला जातो. रात्रीच्या पूजेनंतर दूधभाताचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. वर्षातील महत्त्वाच्या उत्सवांमध्ये भाद्रपद व माघ शुद्ध चतुर्थीला येथे विशेष महत्त्व आहे. या काळात येथे जत्रा अरते. सोमवती अमावस्या आणि विजयादशमीलाही येथे मोठे उत्सव साजरे होतात. दसऱ्याच्या दिवशी निघणारी मयूरेश्वराची पालखी हे या क्षेत्राचे मुख्य आकर्षण आहे.
रात्री उशिरा निघालेली ही पालखी पहाटे सोमेश्वराच्या मंदिरात पोहोचते. यावेळी गावातील सर्व मानाच्या व्यक्तींच्या नावांचे वाचन करण्याची आगळीवेगळी परंपरा आजही येथे जपली जाते. सोमवती अमावस्येला सुद्धा येथे मोठी जत्रा असते. या वेळी कऱ्हा नदीवर पवित्र स्नान करण्यासाठी भाविकांची मोठी गर्दी होते.
भाद्रपद व माघ शुद्ध पंचमीला मंदिरात भंडारा करण्याची प्रथा सुरू आहे. येथे येणाऱ्या भाविकांसाठी ‘नित्य यात्रा’ नावाचा एक विशिष्ट पूजेचा क्रम ‘मुद्गल पुराणा’त सांगितला आहे. या यात्रेची सुरुवात मूषकाचे दर्शन घेऊन व गणेशाची आज्ञा घेऊन होते. त्यानंतर नंदी, सभामंडपातील कासव आणि मग प्रत्यक्ष गर्भगृहातील मयूरेश्वराचे दर्शन घेतले जाते. मंदिराच्या बाहेरील भागात असलेल्या नग्न भैरवाचे स्थान सुद्धा तितकेच महत्त्वाचे मानले जाते, कारण ते या क्षेत्राचे रक्षक मानले जातात.
