पुणे जिल्ह्याच्या सासवड जवळ असलेल्या पुरंदर किल्ल्याला महाराष्ट्राच्या लष्करी आणि सांस्कृतिक इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. या किल्ल्यावर पुरंदरेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर स्थित आहे. समुद्रसपाटीपासून ४४७२ फूट उंचीवर असलेल्या या ऐतिहासिक ठिकाणाचा पौराणिक साहित्यात ‘इंद्रनील पर्वत’ असा उल्लेख आढळतो. या मंदिराचे मूळ बांधकाम अकराव्या ते तेराव्या शतकाच्या दरम्यान यादव काळात पूर्ण झाले. पुढे अठराव्या शतकात थोरले बाजीराव पेशवे यांनी या वास्तूचा जीर्णोद्धार केला. येथील गर्भगृहात शिवपिंडीच्या शेजारी इंद्र देवाची दुर्मिळ मूर्ती आहे.
ऐतिहासिक नोंदींनुसार, पुरंदर किल्ल्याचे मूळ बांधकाम यादव राजवटीत झाले. यादवांच्या काळात हा किल्ला दक्षिण महाराष्ट्रातील एक प्रमुख लष्करी केंद्र म्हणून ओळखला जात असे. पुढे चौदाव्या शतकात हा किल्ला बहामनी राजवटीच्या ताब्यात गेल्यावर येथे काही नवीन बांधकामे करण्यात आली. विजापूरच्या आदिलशाहीच्या नियंत्रणात असलेला हा किल्ला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६४६ मध्ये मुत्सद्दीपणाने ताब्यात घेतला. 
स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यात हा विजय एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरला आणि महाराजांनी नेताजी पालकर यांना त्वरित सरनौबत केले.
स्वराज्याच्या इतिहासात या किल्ल्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म याच गडावर १४ मे १६५७ रोजी झाला. सन १६६५ मध्ये मुघल सरदार मिर्झाराजे जयसिंग आणि दिलेर खान यांनी पुरंदरला वेढा घातला होता. यावेळी किल्लेदार मुरारबाजी देशपांडे यांनी केवळ ७०० मावळ्यांसह मुघल सैन्याशी निकराची झुंज दिली. या प्रखर लढाईत मुरारबाजींना वीरमरण आले आणि स्वराज्याचे मोठे नुकसान टाळण्यासाठी ‘पुरंदरचा तह’ करण्यात आला. या तहानुसार महाराजांना पुरंदरसह २३ किल्ले आणि चार लक्ष होन उत्पन्नाचा प्रदेश मुघलांना द्यावा लागला. पुढे १६७० मध्ये मराठ्यांनी पुन्हा स्वारी करून हा किल्ला मुघलांच्या ताब्यातून मुक्त केला.
पेशवे काळात पुरंदर किल्ल्याचे राजकीय महत्त्व अधिक वाढले आणि थोरले बाजीराव पेशवे यांनी पुरंदरेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. सन १८ एप्रिल १७७४ मध्ये सवाई माधवरावांचा जन्म याच गडावर झाला आणि हा भाग पेशव्यांचे सुरक्षित निवासस्थान बनला. सन १८१८ मध्ये मराठा साम्राज्याचा अस्त झाल्यावर हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. इंग्रजांनी या ठिकाणी लष्करी बराकी आणि चर्चचे बांधकाम केले. सध्या या गडावर भारतीय लष्कराचे अधिकृत प्रशिक्षण केंद्र कार्यरत आहे. त्यामुळे येथील पर्यटनासाठी काही नियम लागू आहेत.
किल्ल्यावरील पुरंदरेश्वर मंदिर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे असून ते काळ्या पाषाणात बांधलेले आहे. मंदिराचा विस्तीर्ण परिसर पुरंदर माची भागात बालेकिल्ल्याच्या खालील भागात वसलेला आहे. मंदिराच्या बाजूला पेशवे घराण्याचे खासगी रामेश्वर मंदिर आणि जुन्या वाड्याचे अवशेष आहेत. मंदिराभोवती असलेल्या आवारभिंतीमधील प्रवेशद्वारातून प्रशस्त फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मध्यभागी दीपस्तंभ आणि त्यासमोर दुमजली नंदीमंडप आहे. या मंडपात महादेवाचे वाहन असलेल्या नंदीची पाषाणमूर्ती आहे. चार स्तंभांच्या मध्यभागी असलेल्या या नंदीची दृष्टी थेट गर्भगृहातील मुख्य शिवलिंगाकडे स्थिर आहे. नंदीमंडपाच्या पुढे मंदिराचा मुख्य सभामंडप आहे. सभामंडपाचे प्रवेशद्वार साधे असून त्याच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. सभामंडपातील मध्यभागी जमिनीवर मोठी कासवमूर्ती आहे.
सभामंडपाच्या पुढे अंतराळाच्या दर्शनी भिंतीवरील देवकोष्टकांत शेंदूरचर्चित गणेशमूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर खालच्या बाजूला कीर्तिमुख आणि ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. गर्भगृहात काळ्या पाषाणातील शिवलिंग आहे. या शिवलिंगाच्या शेजारी आणखी एक लहान शिवलिंग आणि इंद्रदेवाची सुमारे दीड फूट उंचीची मूर्ती आहे. शिवमंदिरात इंद्राची मूर्ती असणे ही एक दुर्मिळ बाब मानली जाते. अशी मान्यता आहे की हनुमान जेव्हा लक्ष्मणाच्या उपचारासाठी औषधी वनस्पती असणारा द्रोणागिरी पर्वत वायुमार्गे नेत होता, तेव्हा त्याचा काही भाग खाली पडला होता. याच पर्वतावर इंद्राने तपश्चर्या केल्याच्या पौराणिक संदर्भामुळे ही मूर्ती येथे बसवण्यात आली असावी. या मंदिरावर पायऱ्यांच्या रचनेत वर जाणारे दगडी शिखर आहे. शिखराच्या सर्वात वरच्या भागावर कळस आहे. मंदिराची बाह्य रचना साधी आणि किल्ल्याच्या स्वरूपाशी सुसंगत आहे.
पुरंदरेश्वर मंदिरातील धार्मिक विधी आणि उत्सव आजही परंपरेनुसार साजरे केले जातात. दर सोमवारी गडावर शिवभक्तांची दर्शनासाठी गर्दी असते. श्रावण महिन्यात येथे विविध विशेष पूजांचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्री हा या गडावरील सर्वात मोठा वार्षिक उत्सव आहे. या दिवशी नारायणपूर आणि सासवड भागातून गडावर पालख्या येतात. यावेळी भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी रांगा लावतात. या उत्सवाच्या निमित्ताने पुरंदर गडावर जत्रेचे स्वरूप येते. गडावर लष्कराचे नियंत्रण असल्यामुळे भाविकांना सुरक्षा तपासणी आणि शिस्तबद्ध नियमांचे पालन करावे लागते. लष्करी प्रशिक्षण केंद्र असल्यामुळे भाविकांना गडावर येताना आधार कार्ड किंवा अधिकृत ओळखपत्र सोबत ठेवणे अनिवार्य आहे. सकाळी नऊ ते संध्याकाळी पाच या वेळेतच गडावर प्रवेश दिला जातो. या गडावर पुरंदरेश्वर मंदिरासह मुरारबाजींची समाधी, पद्मावती तलाव आणि ब्रिटिशांनी बांधलेल्या काही ऐतिहासिक वास्तू आहेत.
