पुण्याच्या नैऋत्येला मुठा नदीच्या काठावर विठ्ठलवाडी हे ठिकाण आहे. येथील अठराव्या शतकातील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर पुण्याच्या आध्यात्मिक व सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा ठेवा समजला जातो. हे मंदिर वारकरी संप्रदायाचे येथील एक प्रमुख केंद्र मानले जाते. याची ओळख ‘प्रति पंढरपूर’ अशी आहे. थोरले माधवराव पेशवे यांच्या काळात या वास्तूचा जीर्णोद्धार झाला. तिला एका सुरक्षित गढीचे स्वरूप प्राप्त झाले. या मंदिरावरून या भागाला विठ्ठलवाडी हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. पूर्वी शहराबाहेर असलेले हे मंदिर शहर विस्तारल्याने आता शहराच्या मध्यवर्ती भागात आले आहे.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की येथील विठ्ठलभक्त संभाजी गोसावी हे शेतकरी दरवर्षी पंढरीची वारी करत असत. वयोमानामुळे त्यांना पंढरपूरला जाणे कठीण झाल्याने ते व्याकुळ झाले होते. एके दिवशी शेतात नांगरणी करताना त्यांचा नांगर जमिनीत अडकला. त्यांनी ती जागा खणली असता तिथे विठ्ठलाची पाषाण मूर्ती सापडली. ही मूर्ती जमिनीतून प्रकट झाल्यामुळे तिला ‘स्वयंभू’ मानले जाते. या मूर्तीच्या कपाळावर नांगराचा फाळ लागल्याची खूण आजही दाखविली जाते. 
या घटनेनंतर संभाजी गोसावी यांनी त्याच ठिकाणी मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. या मंदिराची व मूर्तीची ख्याती वाढल्याने परिसराला ‘विठ्ठलवाडी’ नाव मिळाले. सुरुवातीच्या काळात हे मंदिर लहान होते. इसवी सन १७३२ मध्ये पुण्याच्या परिसरावर निजाम उल-मुल्क याने केलेल्या आक्रमणामुळे मंदिराचे नुकसान झाले होते. त्यानंतर थोरले माधवराव पेशवे यांनी मंदिराच्या पुनरुज्जीवनाचे काम हाती घेतले. त्यांनी या मंदिराला भक्कम गढीचे स्वरूप दिले. छत्रपती शाहू महाराजांनी मंदिराच्या व्यवस्थेसाठी जमीन इनाम दिल्याचे सनदपत्र आजही भिंतीवर पाहायला मिळते.
विठ्ठलवाडी येथील मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी मोठी कमान आहे. चार खांबांवर असलेल्या या कमानीच्या वरच्या भागात गरुडाचे उठावशिल्प आहे. कमानीच्या कोपऱ्यांवर जुन्या पद्धतीचे दिवे बसवलेले आहेत. येथून मुख्य मंदिराकडे जाण्याचा मार्ग आहे. मंदिराची वास्तू एका उंच दगडी जोत्यावर उभी आहे. मंदिराभोवती भक्कम तटबंदी आहे. या तटबंदीमुळे मंदिराला किल्ल्यासारखे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर कलाकुसर आहे. प्रवेशद्वारातून आत प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात दोन्ही बाजूंना दगडी ओवऱ्या बांधलेल्या आहेत. या ओवऱ्यांचा उपयोग पूर्वी वारकरी आणि प्रवाशांच्या निवासासाठी केला जात असे. मंदिराच्या आवारात बाराही महिने पाणी असलेली प्राचीन विहीर आहे.
मुख्य मंदिरासमोर गरुडाची मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या डाव्या बाजूला मारुतीचे मंदिर व उजव्या बाजूला शनी देवाचे स्थान आहे. मंदिराचे संपूर्ण बांधकाम काळ्या पाषाणात केलेले आहे.
या मंदिराला एकामागोमाग दोन सभामंडप आहेत. बाहेरील सभामंडप आकाराने मोठा आहे. येथे भाविकांना बसण्यासाठी मोठी जागा आहे. आतील सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूंना द्वारपालांची शिल्पे आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या नक्षीदार द्वारशाखा धातूच्या पत्र्याने मढवलेल्या आहेत. बंदिस्त सभामंडपात पाषाणी स्तंभ आहेत. येथील गरुड खांबावर केलेली कलाकुसर कारागिरांच्या कलेची साक्ष देते. गर्भगृहात चांदीच्या मखरात विठ्ठल आणि रुक्मिणीच्या पाषाण मूर्ती आहेत. या दोन्ही मूर्ती कंबरेवर हात ठेवून उभ्या आहेत. विठ्ठलाच्या कपाळावर असलेली नांगराची खूण आजही दिसते. मंदिराचे शिखर विटा आणि चुन्याच्या साहाय्याने बांधलेले आहे. ते लांबूनच लक्ष वेधून घेते. या शिखरावर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आणि नक्षीकाम आहे.
या मंदिराच्या देखभालीची जबाबदारी पेशवे काळापासून गोसावी कुटुंबाकडे आहे. तसा उल्लेख असलेला १८४२ सालचा ताम्रपट येथे उपलब्ध आहे. गोसावी कुटुंबाने मंदिर परिसराचा विस्तार करून येथे दशावतार आणि महादेव मंदिर उभारले. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ ‘हरिदास वेस’ नावाची वास्तू आहे. प्रांगणामध्ये संस्थापक संभाजी गोसावी यांचे वृंदावन स्मारक आहे. या स्मारकावर संभाजी गोसावी यांची प्रतिमा कोरलेली आहे.
विठ्ठलवाडी येथील मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव होतात. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला येथे भाविकांची गर्दी होते. पुण्याच्या विविध भागांतून हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या दिवशी मंदिरामध्ये महापूजा आणि अभिषेक पार पडतात. भजनांच्या व कीर्तनांच्या गजराने संपूर्ण मंदिर परिसर दुमदुमून जातो. पंढरपूरला जाऊ न शकणारे वारकरी येथे आपली वारी पूर्ण करतात. तुळशी विवाह हा देखील या मंदिरातील मोठा सोहळा असतो. या दिवशी मंदिराला रोषणाई केली जाते.
