भाथीजी महाराज मंदिर

भादरवा, ता. टिळकवाडा, जि. नर्मदा

नर्मदा जिल्ह्यातील भादरवा गावाजवळ गोसंरक्षणासाठी आपल्या प्राणांची आहुती देणारे प्रसिद्ध भादरवा देव मंदिर आहे. गोधनाचे रक्षक म्हणून पूजले जाणारे हे देव ‘भाथीजी महाराज’ म्हणूनही लोकप्रिय आहेत. गावाजवळ सुमारे २२५ फूट उंचीच्या टेकडीवर वसलेले हे देव गुजरात, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील लाखो आदिवासी भक्तांद्वारे पूजले जातात. या देवांची पूजा केल्याने सर्पदंश आणि विंचूदंशापासून संरक्षण मिळते, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. कार्तिक पौर्णिमेच्या उत्सवादरम्यान दरवर्षी पाच लाखांहून अधिक भाविक येथे पायी येतात.

भाथीजी महाराज हे गुजरातचे लोकदैवत असून, त्यांची पूजा एका वीर योद्ध्याच्या रूपात केली जाते. सोळाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात गुजरात सल्तनत अस्थिर झाली. ही कमकुवत स्थिती पाहून मुघल सम्राट हुमायूने इसवी सन १५३५ मध्ये गुजरातवर हल्ला केला. त्यानंतर मुघलांनी गुजरातवर अनेक वेळा हल्ले केले. अखेरीस, इसवी सन १५७३ मध्ये सम्राट अकबराने गुजरातचा शेवटचा सुलतान मुझफ्फर शाह तिसरा याला हरवून गुजरात जिंकला. या अशांत काळात, भाथीजी महाराजांचा जन्म इसवी सन १५४४ मध्ये झाला असे म्हटले जाते.

भथिजींच्या आख्यायिकेनुसार, सुमारे ५०० वर्षांपूर्वी गुजरातमध्ये फागवेल (तालुका कठलाल, जिल्हा खेडा) येथे भाटी क्षत्रिय राठोड वंशाचे राजा राठोड तख्तसिंहजी राज्य करत होते. हे धर्मनिष्ठ राजा अक्कलबा यांच्याशी विवाहबद्ध होते. चिखलोड गावच्या राजघराण्यातील एक क्षत्रिय महिला. या दांपत्याला चार मुले होती – सोनबा आणि बिंजीबा नावाच्या दोन मुली आणि हाथीजी आणि भाथीजी नावाचे दोन मुलगे. भाथीजींचा जन्म संवत १६०० च्या कार्तिक प्रतिपदेला झाला होता. सव्वा महिन्याचे असताना त्यांच्या कपाळावर नागासारखे चिन्ह उमटले. निर्भय आणि तेजस्वी असे भाथीजी लहानपणापासूनच लोकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होत असत. त्यांना नागदेवतेचा (सर्पदेवतेचा) अवतार मानले जात असे. त्यांनी अनेकांचे सर्पदंशापासून प्राण वाचवले.

त्यांचे लग्न दुधातल येथील कंकुबा यांच्याशी ठरले होते. विवाह विधी चालू असताना, त्यांना बातमी मिळाली की कपडवंजच्या मुस्लिम राजाने गावातील गाईंना पकडले आहे. त्यांनी विवाह सोहळा अर्धवट सोडून लगेच आपली तलवार घेतली आणि शत्रूंशी लढण्यासाठी घोड्यावर स्वार झाले. ते शौर्याने लढत असताना, एका शत्रू सैनिकाने त्यांच्यावर मागून वार केला, ज्यामुळे त्यांचे शिर धडावेगळे झाले. तथापि, यानंतरही भाथीजी शेवटचा शत्रू सैनिक मारला जाईपर्यंत शीर नसतानाही लढत राहिले. तेव्हापासून, भाथीजी महाराजांना गो-संरक्षणासाठी आत्मबलिदान देणारे लोकदेवता म्हणून पूजले जाते. सौराष्ट्रातील राठोड राजपूत त्यांना आपले कुलदैवत मानतात. आख्यायिकेनुसार, भाथीजी महाराज भादरवा गावाजवळच्या घनदाट जंगलाने वेढलेल्या टेकडीवर स्वयंभू प्रकट झाले. असेही म्हटले जाते की भाथीजी महाराजांचे धडावेगळे झालेले मस्तक याच टेकडीवर पडले होते.

सध्या येथे भाथीजी महाराजांना समर्पित असे एक भव्य मंदिर उभारण्यात आले आहे. या उंच टेकडीवरील मंदिरात पोहोचण्यासाठी दोन मार्ग आहेत – एक पायऱ्यांचा, तर दुसरा वाहनांसाठीच्या रस्त्याचा. पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या प्रांगणातील भव्य प्रवेशद्वाराशी पोहोचतो. या प्रवेशद्वाराला चार खांब असून, त्यावर एक मोठा कमान उभारलेला आहे. या कमानीमध्ये भाथीजी महाराज घोड्यावर स्वार झालेले, हातात तलवार घेतलेली अशी मूर्ती आहे.

पुढील पायऱ्या चढून गेल्यावर भिंतीतील कोनाड्यात महाकाली मातेचे मंदिर लागते. याव्यतिरिक्त, मंदिर परिसरात हडकाई माता, आदिसिंह चौहान, संतोषी माता, हनुमान, नर्मदा माता, कालिका माता, बरिया देव आणि रामेश्वर महादेव यांसारख्या देवतांना समर्पित लहान मंदिरे आणि shrines आहेत. मुख्य मंदिराच्या खाली परदेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, जे येथे पाताळ लिंगाच्या रूपात वास करतात. सुमारे २५ पायऱ्या उतरल्यावर भाविक गर्भगृहात प्रवेश करतात. आतमध्ये, एका संगमरवरी चौथऱ्यावर नंदीची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि समोर एका तारकाकृती चौथऱ्यावर शिवलिंग स्थापित केलेले आहे. पितळेचा नाग शिवलिंगावर फणा काढून उभा आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर, एका लहान कोनाड्यात देवी पार्वतीची मूर्ती आहे.

भादरवा देव (भाथीजी महाराज) यांचे मुख्य मंदिर सर्वात उंच ठिकाणी वसलेले आहे. मंदिरात सपाट छत आणि चौकोनी खांब असलेला एक खुला सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. गर्भगृहावर उरुशृंग पद्धतीचे शिखर असून त्यावर आमलक आणि कळस आहे. गर्भगृहाला दोन प्रवेशद्वारे आहेत. आतमध्ये, भादरवा देवांचे प्रतिनिधित्व करणारा शेंदूर लावलेला एक मोठा तांदळा आहे. हा तांदळा रेशमी वस्त्रात गुंडाळलेला असून त्यावर लाल फेटा बांधलेला आहे. गर्भगृहाच्या उजवीकडील बाहेरील भिंतीवर भाथीजी महाराजांचे एक मोठे चित्र आहे, ज्यांची भक्तगण पूजा करतात. मंदिर परिसरात एका वृक्षाजवळ भाथीजी महाराजांची घोड्यावर बसलेली दुसरी मूर्ती आहे, ज्यांच्या डाव्या हातात तलवार आहे. जवळच अनेक लहान पवित्र दगड ठेवलेले आहेत, ज्यांचीही भक्तगण पूजा करतात.

गुरुपौर्णिमेला मंदिरात अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. या दिवशी भाविकांसाठी महाभंडारा आयोजित केला जातो. कार्तिक पौर्णिमेला येथे मोठा उत्सव असतो. जिल्हा प्रशासन आणि भदरवा देव मंदिर ट्रस्ट यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित या उत्सवात चतुर्दशीपासून लाखो भाविक समूहांनी मंदिराकडे पायी चालत येतात. शेकडो आदिवासी भाविक पारंपरिक वेशभूषा परिधान करून ढोल-ताशे आणि वाद्ये वाजवत येतात. आदिवासी समाजातील अनेक पुरुष भाविक महिलांचा वेश धारण करून येतात. या उत्सवादरम्यान, भाविक देवाला सोने, चांदी किंवा कागदापासून बनवलेले घोडे अर्पण करतात. कुंभार समाजाचे भाविक मातीचे घोडे अर्पण करतात, तर शिंपी समाजाचे भाविक रेशमी घोडे अर्पण करतात.

दरवर्षी अखिल भारतीय नर्मदा परिक्रमा सेवा संघ भाविकांसाठी चहा आणि विश्रांतीची विनामूल्य सोय करतो. सुंदरकांड पठण आणि सायंकाळच्या भजन सत्रांचेही आयोजन केले जाते. या उत्सवादरम्यान भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. मंदिराच्या परिसरातून, सरदार वल्लभभाई पटेल यांना समर्पित ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ देखील पाहता येते, जे सरदार सरोवर धरणाजवळ बांधले आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • टिळकवाड्यापासून १४ किमी अंतरावर आहे.
टिळकवाड्याहून एस.टी. सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • या परिसरात निवास किंवा भोजन सुविधा उपलब्ध नाहीत.
Back To Home