पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात जेजुरी शहर वसलेले आहे. या शहराच्या जवळ असलेल्या डोंगराच्या माथ्यावर कडेपठार नावाचे ऐतिहासिक स्थान आहे. हे स्थान महाराष्ट्राचे कुलदैवत असलेल्या खंडोबाचे मूळ स्थान म्हणून ओळखले जाते. ‘येळकोट येळकोट जय मल्हार’ असा जयघोष करत भाविक येथे श्रद्धेने येतात. कडेपठारावरील हे मंदिर मुख्य जेजुरी गडाच्या मागील डोंगरावर आहे. सतराव्या शतकापर्यंत हेच ठिकाण खंडोबाचे मुख्य स्थान होते. एका भक्ताच्या ओढीमुळे खंडोबाने नवीन गडावर अवतार घेतला. या घटनेनंतर जेजुरी गडावर मोठे मंदिर उभे राहिले. परंतु या मूळ स्थानाचे महत्त्व प्राचीन काळापासून आजही कायम आहे.
ऐतिहासिक व पौराणिक संदर्भांनुसार, कडेपठार हे खंडोबाच्या भक्ती परंपरेतील सर्वात प्राचीन ठिकाण आहे. प्राचीन ग्रंथांमध्ये या डोंगराचा उल्लेख आढळतो. सतराव्या शतकापर्यंत या स्थानाला खूप धार्मिक महत्त्व होते. सुपे परगण्यातील खैरे नावाच्या भक्ताची कथा या स्थानाशी जोडलेली आहे. या सामान्य भक्ताच्या निस्सीम भक्तीमुळे खंडोबाने जुने ठिकाण सोडले आणि ते जेजुरीच्या नवीन गडावर वास्तव्याला गेले. या निर्णयामुळे नवीन जेजुरी गडाचा विस्तार झाला. असे असले तरी कडेपठारावरील जुन्या मंदिराचे धार्मिक महत्त्व आजही टिकून आहे. अनेक इतिहास संशोधक या ठिकाणाला खंडोबाच्या संस्कृतीचे उगमस्थान मानतात.
विविध ग्रंथांमधील माहितीनुसार, भगवान शंकराने मणी व मल्ल नावाच्या राक्षसांचा संहार करण्यासाठी मार्तंडभैरवाचा अवतार घेतला. या अवताराचे मुख्य ठिकाण कडेपठार हे आहे. खंडोबाची दुसरी पत्नी बाणाई ही धनगर समाजातील बाणासुराची मुलगी होती. बाणाईवरील प्रेमामुळे खंडोबाने जेजुरीचा त्याग केला व ते धनगराचे रूप घेऊन राहिले. त्यांनी बाणाईच्या वडिलांकडे शेळ्या राखण्याचे काम स्वीकारले. एके दिवशी त्यांनी सर्व शेळ्यांचे प्राण काढले आणि त्या पुन्हा जिवंत करण्यासाठी तिच्या वडिलांना अट घातली. या अटीनुसार बाणाईचा विवाह खंडोबाशी झाला. या लग्नानंतर खंडोबाने स्वतःचे रूप प्रकट केले व ते बाणाईला कडेपठारावर घेऊन आले. खंडोबाची पहिली पत्नी म्हाळसा देवीला हे मान्य नव्हते. या कारणाने खंडोबा आणि म्हाळसा यांच्यात वारंवार वाद होत असत. या वादावर तोडगा काढण्यासाठी खंडोबाने बाणाईला डोंगराच्या अर्ध्या वाटेवर स्वतंत्र जागा दिली. आजही कडेपठाराच्या वाटेवर बाणाईचे मंदिर आहे. म्हाळसा देवीचे स्थान मुख्य गडावर आणि कडेपठाराच्या शिखरावर राहिले.
कडेपठार हे ठिकाण जेजुरी गावापासून सुमारे २५९ मीटर उंचीवर डोंगराच्या माथ्यावर आहे. या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी भाविकांना ७५० पायऱ्यांची चढण पूर्ण करावी लागते. 
पायथ्यापासून मुख्य मंदिरापर्यंत येण्यासाठी साधारण दीड तास वेळ लागतो. जेजुरी गावातून या मंदिराकडे येण्यासाठी दोन प्रमुख रस्ते आहेत. पहिला मार्ग चिंचेच्या बागेतून जातो व दुसरा रस्ता नवीन जेजुरी गडाच्या मागील बाजूने निघतो. यापैकी चिंचेच्या बागेतून येणाऱ्या मार्गाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो. कडेपठाराच्या पायथ्याशी मंदिराच्या मार्गाची एक मोठी दगडी कमान उभी आहे. या परिसराला स्थानिक भाषेत ‘विझाला’ असे म्हणतात. प्राचीन काळी येथे वीज पडल्यामुळे जमिनीतून पाण्याचा झरा निर्माण झाला व त्यामुळे या जागेला हे नाव मिळाले. ‘विझाला’ या ठिकाणापर्यंत पक्का रस्ता असल्याने खासगी वाहने तेथपर्यंत येऊ शकतात. तेथूनच कडेपठारावर येण्यासाठी पायरी मार्ग सुरू होतो.
पायऱ्यांच्या सुरुवातीला खंडोबाच्या घोड्याच्या उड्डाणाचे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. घोडे उड्डाण म्हणून हे स्थान प्रसिद्ध आहे. येथून काही अंतरावर डोंगरकपारीत बाणाई देवीचे मंदिर आहे. या मार्गावर पुढे आल्यावर तीन जुन्या वेशींचे अवशेष दिसतात. या भागात काही छोटी मंदिरे आहेत आणि त्यात हेगडी प्रधानाचे स्थान सर्वात आधी लागते. भगवान विष्णू हे हेगडी प्रधानाच्या रूपाने खंडोबाचे सहायक बनले होते. येथून पुढे साक्षीविनायकाचे पूर्वाभिमुख मंदिर आहे. असे सांगितले जाते की खंडोबा व बाणाईचा विवाह झाल्यावर गणपतीने त्या विवाहाची साक्ष दिली होती. 
त्यामुळेच साक्षीविनायकाच्या दर्शनाशिवाय खंडोबाची वारी पूर्ण होत नाही, अशी भक्तांची धारणा आहे.
मुख्य मंदिरासमोर एका पश्चिमाभिमुख मेघडंबरीत नंदीची मोठी मूर्ती आहे. मंदिराचा मुख्य दरवाजा व नंदी यांच्यामध्ये सुमारे २० फूट व्यासाचे एक मोठे दगडी कासव कोरलेले आहे. या कासवावर भाविक श्रद्धेने भंडारा अर्पण करतात. सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपालांच्या सुंदर प्रतिमा आहेत. मंदिराच्या भिंती काळ्या पाषाणात बांधलेल्या आहेत आणि त्या अत्यंत मजबूत आहेत. या मंदिराच्या बांधकामाच्या कालावधीबाबत कोणताही लेखी पुरावा उपलब्ध नाही. मंदिराची शैली पाहता ते अतिप्राचीन असल्याचे स्पष्ट होते. मंदिराच्या गर्भगृहात खंडोबा आणि म्हाळसा देवी यांचे संयुक्त द्विलिंग आहे. या लिंगांच्या सोबत धातूपासून बनवलेला नाग व श्वानाच्या प्रतिमा आहेत. लिंगाच्या मागे खंडोबा आणि म्हाळसा यांच्या उत्सवी मूर्तींची प्रतिष्ठापना केलेली आहे.
गर्भगृहाच्या सर्वात मागील भागात तीन फूट उंच व दोन फूट रुंदीची मार्तंडभैरवाची चतुर्भुज मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना म्हाळसा व बाणाई यांच्या प्रतिमा आहेत. पूर्व दरवाजाच्या जवळ एक प्राचीन विहीर व पाण्याचा मोठा तलाव आहे. मंदिराच्या पूर्व दरवाजासमोर एक विशाल दगडी चौथरा आहे. या चौथऱ्यावर ३० फूट उंचीचा लाकडी खांब उभा आहे. बगाडाचा खांब म्हणून तो प्रसिद्ध आहे. पूर्वी भाविक नवस फेडण्यासाठी स्वतःला गळ टोचून या खांबावर लटकत असत. इंग्रज सरकारने सन १८५६ मध्ये बगाडाची प्रथा बंद केली. आज हा लाकडी खांब केवळ त्या जुन्या परंपरेची आठवण म्हणून येथे उभा आहे. मंदिराच्या पश्चिमेकडील ओवरीमध्ये एक मोठे भांडारगृह आहे. त्या शेजारच्या दुसऱ्या ओवरीमध्ये घोड्यावर स्वार झालेल्या खंडोबाची एक देखणी मूर्ती आहे. या ओवरीच्या मागील बाजूस पंचलिंगाचे मंदिर आहे. तिथे पाच लिंगे व गणपतीची स्थापना केलेली आहे.
कडेपठारावर वर्षभर विविध उत्सवांचे आयोजन केले जाते. चैत्र, पौष आणि माघ या तीन महिन्यांत शुद्ध द्वादशीपासून वद्य प्रतिपदेपर्यंत मोठी जत्रा भरते. मार्गशीर्ष महिन्यात शुद्ध प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत चंपाषष्ठीचा मोठा उत्सव साजरा होतो. या काळात सहा दिवस खंडोबाची विशेष पूजा केली जाते. आश्विन महिन्यात नवरात्रीचा उत्सव व दसऱ्याची जत्रा उत्साहात पार पडते. वर्षातील सर्व सोमवती अमावस्येला येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या उत्सवकाळात संपूर्ण डोंगर भंडारा व खोबऱ्याच्या उधळणीने पिवळा होतो. पूर्व दरवाजाच्या जवळच एक जुना नगारखाना आहे. तिथे उत्सवाच्या वेळी वाद्ये वाजवली जातात. दक्षिण दरवाजाच्या बाहेर काही छोटी मंदिरे आहेत व डोंगराच्या कडेला खंडोबाचे दुसरे घोडेउड्डाण स्थान आहे. असे सांगितले जाते की मार्तंडभैरवाने युद्धासाठी येथूनच प्रस्थान केले होते. याच भागात सटवाई देवी, काळभैरव, भवानी माता व भुलेश्वराचे मंदिर आहे.
