मणिनागेश्वर मंदिर

तिलकवाडा, ता. तिलकवाडा, जि. नर्मदा

तिलकवाडा (जिल्हा नर्मदा) येथे स्थित, मणीनागाेश्वर मंदिर हे उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमेवरील एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. महर्षी कश्यपांचे पुत्र मणीनाग यांनी भगवान शिवाची पूजा केली होती, या प्राचीन मंदिराचा उल्लेख नर्मदा पुराण आणि रामचरितमानस या दोन्ही ग्रंथांमध्ये आढळतो. नर्मदा नदीच्या काठावर नैसर्गिक सौंदर्याच्या सानिध्यात वसलेले हे पवित्र ठिकाण त्रिनेत्रधारी भगवान शिवाची (शंकरांची) दिव्य दर्शन घडवते. तिलकावाड्यातील अनेक ऐतिहासिक आणि पौराणिक महत्त्व असलेल्या मंदिरांमध्ये, मणीनागाेश्वर मंदिर नर्मदा परिक्रमा करणारे हजारो भक्त आणि तीर्थयात्रेकर्त्यांना आकर्षित करते.

या मंदिराशी संबंधित आख्यायिकेनुसार, दक्ष प्रजापतीच्या कन्या कद्रू आणि विनता या ऋषी कश्यपांच्या पत्नी होत्या. कद्रू ही सर्पांची (नागांची) माता बनली आणि विनता ही अरुण आणि गरुड नावाच्या पक्षांची माता बनली. समुद्रमंथनादरम्यान प्राप्त झालेल्या उच्चैश्रवस या दिव्य पांढऱ्या घोड्याच्या रंगावरून त्यांच्यात वाद निर्माण झाला. घोडा पांढरा आहे असा दावा विनताने केला, तर तो काळा आहे असा युक्तिवाद कद्रूने केला. कद्रूने घोड्याच्या रंगाबाबत एक पैज सुचवली, ज्यानुसार ती हरली तर तिला दासत्व स्वीकारावे लागेल.

जिंकण्यासाठी, कदूप्रमाणेच तिच्या हजार सर्पपुत्रांना घोड्याभोवती वेटोळे घालण्याची आज्ञा दिली जेणेकरून तो काळा दिसेल. मणिनागाशिवाय सर्वांनी आज्जाचे पालन केले. त्याने नकार दिला आणि कद्रूने त्याला आपल्यापासून दूर केले. कपट यशस्वी झाल्यामुळे, कद्रू जिंकली आणि विनतेला दास्यत्व पत्करावे लागले. आपल्या आईच्या गुलामगिरीमुळे दुःखी झालेल्या गरुडाने कद्रूस विनंती केली की तिची सुटका करावी. तिने ती मान्य केली, पण एक अट घातली की गरुडाने स्वर्गातून अमृत (अमरत्वाचे मकरंद) आणावे. इंद्राचा युद्धात पराभव करून अमृत प्राप्त केल्यानंतर, गरुड परतला आणि त्याने ते कद्रूच्या समोर ठेवले. तथापि, ते सेवन करण्यापूर्वी, इंद्राने ब्राह्मणाचा वेश धारण केला आणि सर्गपुत्रांना नर्मदा नदीत स्नान करण्याची सूचना केली. जेव्हा सर्व सर्प स्नानासाठी गेले, तेव्हा इंद्र अमृत घेऊन पळून गेला. परत आल्यावर, सर्पांना ज्या ठिकाणी भांडे ठेवले होते त्या गवतावर फक्त दवबिंदू आढळले. तेच अमृत आहे असा विश्वास ठेवून, त्यांनी गवताच्या पात्या चाटल्या, परंतु त्यांच्या तीक्ष्ण कडांमुळे त्यांच्या जिভেचे दोन भाग झाले. म्हणूनच सर्पांची जीभ द्विदल (दुमडलेली किंवा दुभंगलेली) असते.

कद्रूने टाकून दिल्यामुळे दुःखी झालेला मनिनाग नर्मदा नदीच्या काठावर जाऊन रडू लागला. त्याच्या अश्रूंपासून ‘मेना’ नावाची नदी तयार झाली. शेवटी कद्रूृला आपल्या कृत्याचा पश्चात्ताप झाला आणि तिने मनिनागाला पुन्हा स्वीकारले. तथापि, मनिनागाने तिच्यासोबत जाण्यास नकार दिला आणि याच ठिकाणी कायमचे स्थायिक होण्याचे ठरवले. येथे तपश्चर्या करून भगवान शिवाला प्रसन्न केल्यानंतर, हे ठिकाण “मनिनागेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध झाले.

तिलकवाडा, वडोदरापासून ६० किमी अंतरावर असलेले, एकेकाळी बडोदा संस्थानाचा एक महत्त्वाचा महसूल केंद्र होता. मणीनागेश्वर मंदिरासह, या प्रदेशात मंदिराची वैशिष्ट्ये आहेत ज्ञानमुद्राधारी मारुती (हनुमान), रामेश्वर महादेव मंदिर (भगवानरामांनी वनवासाला जाताना स्थापन केलेले), वासुदेव कुटीर (जिथे दत्तात्रेयांचे चौथे अवतार वासुदेवानंद सरस्वती उर्फ टेंबे स्वामी यांनी आपला आठवा चातुर्मास घालवला होता), गौतमेश्वर महादेव मंदिर (जिथे भगवानरामांनी अहिल्या उद्धारानंतर तिला ऋषी गौतामांकडे पाठवण्यासाठी सप्तमातृकांना आवाहन केले होते), सप्तमातृकांचे प्राचीन मंदिर आणि तिलकेश्वर Mahadev Temple (तिलक राजा H द्वारा स्थापन केलेले आणि तिळाने पूजा केलेले). हे तीर्थक्षेत्रे न बघितल्यास नर्मदा परिक्रमा अपूर्ण राहते असा भाविकांचा विश्वास आहे.

निसर्गाच्या शांत सानिध्यात वसलेल्या मनिनादेश्वर मंदिराच्या प्रांगणात डाव्या बाजूला बालकृष्णाचे एक पवित्र मंदिर आहे. या छोट्या मंदिरात बाळकृष्णाची एक सुंदर आणि मनमोहक पितळेची मूर्ती अतिशय सुंदरपणे सजवलेली आहे. जवळच गणपतीचे एक मंदिर असून, त्याच्यासमोर त्याच्या उंदराची (मूषक वाहनाची) उभी मूर्ती आहे. मणीनागेश्वर मंदिरासमोर दोन यज्ञकुंड आहेत. मंदिराच्या वास्तूपैकी रचनेत एक सभामंडप, अंतराल आणि मुख्य गर्भगृह यांचा समावेश आहे. गर्भगृहच्या समोर नंदीची पांढरी मूर्ती आणि कासवाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या आत वरती तीन डोळे असलेली नागाची फणा असलेल्या छत्रछायेखाली शिवलिंग विराजमान आहे. या शिवलिंगाच्या पाठीमागील एका भिंतीवर देवी पार्वतीची मूर्ती आणि तिच्या वरती भगवान शिवाची मुखमुद्रा अंकित आहे.

या मंदिराला लागून असलेल्या हनुमान मंदिरात हनुमानाची उभी मूर्ती आहे. या मंदिरात शिवाच्या नावाचा अखंड जप तसेच भजने होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • टिळकवाडा बस स्थानकापासून १.५ किमी अंतरावर स्थित आहे
  • नर्मदा जिल्ह्यातील विविध शहरांमधून एसटी बसने पोहोचता येते.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • यात्रेकरूंसाठी जवळच्या आश्रमांमध्ये आणि मठांमध्ये राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे

Back To Home