हरसिद्धि माता मंदिर

राजपिंपळा, ता. नांदोड, जि. नर्मदा

पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या हरसिद्धि मातेचे मंदिर गुजरातच्या राजपिंपळा येथे स्थित आहे. असे मानले जाते की, हे मंदिर पौराणिक राजा विक्रमादित्य यांच्या उज्जैन नगरीतून येथे आणले गेले आहे. हे मंदिर १८ व्या शतकात बांधले गेले होते. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, या प्राचीन मंदिरात विराजमान असलेली देवी जागृत आहे. जे भक्त तिच्या चरणी नतमस्तक होतात, त्यांना ती कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवत नाही, अशी ख्याती आहे. ज्या दांपत्यांची देवीवर निस्सीम श्रद्धा आहे, त्यांना अपत्यप्राप्तीचा आशीर्वाद मिळतो, अशी धारणा आहे. त्यामुळे वर्षभर भाविक या मंदिराला भेट देतात, विशेषतः नवरात्री उत्सवात येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते.

देवीशी संबंधित अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. यातील सर्वात प्रसिद्ध कथा राजा दक्ष आणि सतीची आहे. राजा दक्षाने एक भव्य यज्ञ आयोजित केला होता, ज्यामध्ये त्याने शिव आणि सतीचा अपमान करण्यासाठी त्यांना आमंत्रित केले नव्हते. तरीही सती त्या कार्यक्रमाला उपस्थित राहिली आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केल्यामुळे तिला अत्यंत दुःख झाले. क्रोधीत होऊन तिने यज्ञाच्या अग्नीत स्वतःला समर्पित केले. शोकाकुल शिव तिचे पार्थिव घेऊन विश्वात भटकू लागले, ज्यामुळे ब्रह्मांडात गोंधळ निर्माण झाला. वैष्णव पुराणानुसार, देवांनी भगवान विष्णूंना विनंती केली, त्यानंतर त्यांनी आपल्या सुदर्शन चक्राने सतीचे पार्थिव विच्छिन्न केले. पृथ्वीवर ज्या ज्या ठिकाणी तिचे देहाचे भाग पडले, ती ठिकाणे शक्तीपीठ म्हणून पूजनीय झाली. उज्जैनमध्ये तिचा कोपर पडला, ज्यामुळे ते एक महत्त्वाचे शक्तीपीठ बनले. राजपिंपळा येथील या मंदिरातील देवी ही उज्जैनचीच देवता आहे.

या देवीची पूजा भगवान श्रीकृष्ण आणि यादव वंशाकडून केली जात असे. महाभारताच्या सभापर्वा नुसार, भगवान श्रीकृष्णाच्या सूचनेवरून भीमाने जरासंधाचे दोन तुकडे करून त्याचा वध केला. पौराणिक कथेनुसार, मंगलमूर्ती देवीचे रूप मानल्या जाणाऱ्या या देवीच्या आशीर्वादानेच श्रीकृष्ण जरासंधाचा वध करण्यात यशस्वी झाले. म्हणूनच यादवांनी या देवीला ‘हरसिद्धि’ असे नाव दिले. 

मूळची ‘मंगल चंडी’ म्हणून ओळखली जाणारी ही देवी उज्जैनच्या सम्राट विक्रमादित्याची कुलदेवता होती. विक्रमादित्य इतका भक्त होता की त्याने देवीला अकरा वेळा स्वतःचे मस्तक अर्पण केले, जे तिने प्रत्येक वेळी चमत्कारिकरित्या पुन्हा जोडले. मात्र, बाराव्या प्रयत्नात ते पुन्हा जोडले गेले नाही, ज्यामुळे त्याचा मृत्यू झाला.

ऐतिहासिक नोंदीनुसार, ही देवता १४ व्या शतकात उज्जैनमधून गुजरातमध्ये आली. उज्जैनच्या परमार वंशाचा राजपूत राजकुमार चोक्राणा गुजरातमध्ये आला आणि त्याने नांदिपुरी (सध्याचे नांदोड) ही राजधानी करून आपले राज्य स्थापन केले. नंतर त्याने आपली राजधानी राजपिंपळा येथे हलवली. त्याची मुलगी गोहिल राजपूत वंशात विवाहित होती. चोक्राणाच्या मृत्यूनंतर, त्याचा नातू समरसिंह, जो गोहिल वंशाचा होता, गादीवर बसला. गोहिल राजपुतांनी हरसिद्धि मातेला आपली कुलदेवता म्हणून स्वीकारले.

असे म्हटले जाते की, १७०५ मध्ये महाराणा वेरिसल प्रथम यांनी उज्जैनमधील हरसिद्धि मातेच्या मूळ मंदिराला भेट दिली होती आणि त्यानंतर मराठा सरदार दामाजी जाधव यांच्या मदतीने औरंगजेबाने पाठवलेल्या मुघल सैन्याचा पराभव केला होता. या विजयानंतर, त्यांनी उज्जैनमधून देवीची मूर्ती आणली आणि ती राजपिंपळा येथे स्थापित केली. १९५० मध्ये हे मंदिर गुजरात सरकारकडे सोपवण्यात आले आणि तेव्हापासून त्याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे.

राजपिंपळा हे गुजरातच्या नर्मदा जिल्ह्यातील एक मध्यवर्ती ठिकाण आहे. गुर्जर राजवटीत ते “नांदिपुरी” म्हणून ओळखले जात असे आणि मध्ययुगीन काळात त्याला “नांदोल” किंवा “नांदोड” म्हटले जात असे. हे प्राचीन मंदिर गुजरातच्या सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे. मंदिराच्या समोर एक भव्य प्रवेशद्वार (नगरखाना) आहे. या कमानीच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, पर्यटकांना एक प्रशस्त अंगण दिसते, जिथे महाराणा वेरिसल प्रथम यांचा सिंहासनावर बसलेला पुतळा आणि मंदिराचा इतिहास सांगणारा शिलालेख आहे. हा पुतळा २०२१ मध्ये उभारण्यात आला होता. अंगणात सूर्यदेव आणि ओंकारेश्वर महादेवांची मंदिरेही आहेत.

मंदिराच्या समोर एक होमकुंड आहे आणि जवळच एक उंच पितळी शक्तीस्तंभ उभा आहे. हा स्तंभ सुरुवातीला मंदिराच्या मूळ बांधकामाच्या वेळी उभारला गेला होता. काळाच्या ओघात हा स्तंभ जीर्ण झाल्यामुळे, तो बदलून नवीन बसवण्यात आला. स्तंभाच्या पायथ्याशी कमळाच्या पाकळ्यांचे आसन आहे आणि त्यापासून थोडे वर देवीची प्रतिमा स्थापित आहे. मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी भाविक या स्तंभापाशी देवीची पूजा करतात. 

मंदिराचे वास्तुकला आधुनिक असून त्यात मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. प्रवेशद्वार आणि सभामंडपाला घुमटाकार उपशिखरे आहेत, तर गर्भगृहाला उरुश्रृंग शैलीचे शिखर आहे. हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे आणि प्रवेशद्वारावर जाण्यासाठी भाविकांना काही पायऱ्या चढाव्या लागतात, जिथे प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाच्या मूर्ती आहेत. 

मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त असून सोन्याच्या गोलाकार नक्षीकामांनी सुशोभित आहे, जे त्याची शोभा वाढवते. गर्भगृह थेट समोर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या भिंतीच्या डाव्या बाजूला गणेशाची मूर्ती असलेले मंदिर आहे, तर उजव्या बाजूला हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या समोर असलेल्या संगमरवरी चौथऱ्यावर सिंहाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आकर्षक कोरीव कामांनी सजवलेले आहे. आत, हरसिद्धि मातेची मूर्ती अत्यंत सुंदर कोरीव सोन्याच्या छत्राखाली स्थापित आहे. देवीला वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवले असून तिच्या मस्तकावर चांदीचा मुकुट आहे आणि हातात त्रिशूळ आहे.

दरवर्षी सुमारे २,००,००० भाविक या पवित्र मंदिराला भेट देतात.

भक्त नवस पूर्ण झाल्यावर कोंबडे सोडून किंवा अपत्यप्राप्तीच्या प्रार्थनेनंतर आपल्या नवजात बालकांना मंदिरात अर्पण करून नवस फेडतात. मंगळवार आणि रविवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते, तर नवरात्रोत्सवात राजघराण्यातील सदस्यांसह हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. सांस्कृतिक कार्यक्रम, आकर्षक सजावट आणि दररोज होणारा गरबा हे या उत्सवाचे मुख्य आकर्षण असते. प्रत्येक दिवशी देवीचे रूप वेगळे असते – पहिल्या दिवशी देवी वाघावर, नवव्या दिवशी सिंहावर तर दसऱ्याच्या दिवशी हत्तीवर आरूढ असते. सहाव्या दिवशी राजपूत तरुण तलवारबाजीचे प्रदर्शन करतात, तर नवव्या दिवशी राजघराण्यातील सदस्य विधींमध्ये सहभागी होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • राजपीपळा बस स्थानकापासून १० मिनिटांच्या अंतरावर.
  • नर्मदा आणि तापी जिल्ह्यातील शहरांतून राज्य परिवहन सेवेद्वारे पोहोचता येते.
  • खाजगी वाहनांसाठी पार्किंगची सुविधा उपलब्ध.
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, फोन: ०२६४० २२०४५२
Back To Home