पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात नीरा नदीच्या काठी वसलेले वीर येथील श्रीनाथ म्हस्कोबा मंदिर हे जागृत देवस्थान मानले जाते. श्रीनाथ म्हस्कोबा हे साक्षात काशी क्षेत्राचे अधिपती काळभैरव यांचे अवतार मानले जातात. माघ पौर्णिमा ते वद्य दशमीपर्यंत दहा दिवस चालणारी येथील यात्रा प्रसिद्ध आहे. या यात्राकाळात सांगितली जाणारी ‘भाकणूक’ ऐकण्यासाठी हजारो भाविक व शेतकरी येथे येतात. फार पूर्वी येथे स्मशानभूमी अर्थात मसणवटा होता म्हणून या देवाचे नाव श्रीनाथ म्हस्कोबा पडल्याचे सांगितले जाते. या जागृत देवस्थानाला राज्य सरकारने तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ दर्जा देऊन गौरविलेले आहे.
श्रीनाथ म्हस्कोबा मंदिराचा संबंध थेट काशी क्षेत्राशी जोडलेला आहे. भगवान शंकराने काळभैरवाला काशीचे स्वामित्व बहाल केले आणि त्यानंतर या दैवताने भक्तांच्या रक्षणासाठी विविध ठिकाणी अवतार धारण केले, अशी मान्यता आहे. ऐतिहासिक नोंदी व स्थानिक संदर्भांनुसार, साताऱ्याचे छत्रपती शाहू महाराज एकदा शिकारीच्या निमित्ताने या परिसरात आले असता त्यांना नीरा नदीच्या खोऱ्यात श्रीनाथांच्या अस्तित्वाचा साक्षात्कार झाला. 
महाराजांनी एका जिवंत वाघाला पकडण्याचे आव्हान दिल्यानंतर गुराखी मुलांनी केलेल्या प्रार्थनेमुळे श्रीनाथांनी त्यांना दर्शन दिले. यामुळे प्रभावित होऊन शाहू महाराजांनी या देवाला आपले कुलदैवत मानले. महाराजांनीच मंदिरासमोर दीपमाळ बांधली आणि मंदिराच्या दैनंदिन खर्चासाठी वर्षासनाची व्यवस्था केली. सन १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराच्या काळात ब्रिटिशांनी मंदिरातील शस्त्रे जप्त करण्याचा प्रयत्न केला होता, परंतु त्यावेळी पुजाऱ्यांनी दाखवलेल्या दैवी प्रकोपाच्या भयाने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना माघार घ्यावी लागली. सासवडचे ऐतिहासिक पुरंदरे घराणे आणि परिसरातील अनेक वतनदार मंडळींनी या मंदिराच्या संवर्धनासाठी वेळोवेळी योगदान दिले आहे. आजही मंदिरात प्राचीन तलवारी आणि शस्त्रे जपून ठेवलेली आहेत.
मंदिराची आख्यायिका अशी की श्रीनाथ म्हस्कोबांचे निःस्सीम भक्त कमळाजी हे बेळगाव जिल्ह्यातील सोनारीपर्यंत आपल्या शेळ्या, मेंढ्या व गाई-गुरे चरण्यासाठी घेऊन जात असत. रात्रीच्या वेळी ही गुरे एका वाड्यात बांधून ते सोनारीतील श्रीनाथांच्या मंदिरात जाऊन देवाला अभिषेक व अभ्यंगस्नान घालत. तरवड्याची पाने आणि फुले वाहून मनोभावे पूजा करणारा हा भक्त आपल्याजवळील भाकरी व कांद्याचा तुकडा देवाला नैवेद्य म्हणून अर्पण करत असे. 
रात्रभर श्रीनाथांची उपासना करणाऱ्या कमळाजीचा हा नित्यक्रम पाहून स्थानिक ग्रामस्थांना संशय आला व त्यांनी मंदिरात गुपचूप येणाऱ्या या पुजाऱ्याची शहानिशा करण्याचे ठरवले.
भक्तावर येणारे संकट ओळखून श्रीनाथांनी कमळाजीला प्रत्यक्ष दर्शन दिले आणि मंदिरात न येण्याचा सल्ला दिला. श्रीनाथांच्या वियोगाच्या कल्पनेने व्याकुळ झालेल्या कमळाजीने मात्र कोणत्याही परिस्थितीत देवाची पूजा करण्याचा हट्ट धरला. आपल्या भक्ताची ही ओढ पाहून स्वतः देवानेच त्याच्या भेटीला येण्याचे मान्य केले. देवाच्या आगमनाची खूण म्हणून भाकड गाय दूध देऊ लागेल व सुकलेल्या झाडाला पालवी फुटेल, असे श्रीनाथांनी स्पष्ट केले. दुसऱ्या दिवशी कमळाजीला एक आश्चर्यकारक दृश्य दिसले. पाच तोंडांच्या काळसर्पाने एका भाकड गाईच्या पोटाभोवती विळखा घातला होता आणि त्या सर्पाची चार तोंडे त्या गाईचे दूध पीत होती. त्याच वेळी कमळाजीने एका सुकलेल्या वृक्षाला हिरवी पालवी येताना पाहिले. श्रीनाथांनी सांगितलेल्या या खुणांची खात्री पटताच कमळाजीने मोठ्या आदराने आपले उपरणे जमिनीवर अंथरले. 
हा साक्षात पंचमुखी सर्प त्या आसनावर येऊन विसावला आणि कमळाजीने या सर्पाला आपल्या घोंगडीत सुरक्षितपणे लपवून ठेवले.
घोंगडीतील या सर्पाची नित्यनेमाने पूजा आणि नैवेद्य अर्पण करण्याचा हा क्रम पुढील बारा वर्षे सुरू होता. एका ग्रामस्थाने हा प्रकार पाहून कमळाजीच्या वडिलांना या सर्पाविषयी माहिती दिली. आपला मुलगा जादूटोणा किंवा मंत्रविद्या शिकत असावा, असा संशय वडिलांच्या मनात निर्माण झाला. वडिलांनी याबद्दल विचारणा केली असता श्रीनाथांपासून दूर जाण्याची भीती आणि वडिलांशी खोटे बोलावे लागू नये यासाठी कमळाजीने मौन बाळगत तेथून प्रस्थान केले. आपली ही व्यथा कमळाजीने देवासमोर मांडली आणि त्यानंतर श्रीनाथांच्या सांगण्यानुसार त्या सर्पाला माळावरील एका वारुळात सोडले. राऊत कुटुंबीयांच्या मालकीच्या जमिनीशेजारी असलेल्या या वारुळाजवळ कमळाजी रोज येऊन पूजा व आराधना करत असे. काही वर्षांनंतर राऊत कुटुंबीयांनी ही जमीन नांगरण्याचे ठरवले, तेव्हा कमळाजीने त्यांना या वारुळाला हानी न पोहोचवण्याची विनंती केली. या विनंतीकडे दुर्लक्ष करून राऊत कुटुंबाने वारुळावरून नांगर फिरवला आणि त्याच क्षणी नांगराचे बारा बैल व राऊतांचे कुटुंबीय मृत्युमुखी पडले.
गावात सर्वत्र खळबळ उडाली व लोक त्या ठिकाणी गोळा झाले. त्याच वेळी कमळाजीच्या अंगात श्रीनाथांचा संचार झाला आणि त्यांनी घडलेला सर्व प्रकार ग्रामस्थांना सविस्तरपणे सांगितला. आपली चूक उमजल्यावर लोकांनी श्रीनाथांची मनापासून क्षमा मागितली. कमळाजीने श्रीनाथांचा पवित्र अंगारा सर्वांवर फुंकला व मृत झालेले बारा बैल आणि राऊत कुटुंबीयांना पुन्हा जीवदान दिले. त्यानंतर या जागेवर मंदिराची स्थापना करण्यात आली.
पुरंदर तालुक्यातील वीर गाव हे पुणे व सातारा जिल्ह्याच्या सीमेवर वसलेले आहे. सासवड या मुख्य शहरापासून काही अंतरावर असलेले हे गाव पूर्णगंगा अर्थात नीरा नदीच्या काठावर आहे. 
नदीच्या पात्रात ज्या ठिकाणी देवाने घोड्यावरून उड्डाण केले होते, ते ठिकाण ‘घोडे उड्डाण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथील काळ्या खडकावर आजही घोड्याच्या टापांच्या खुणा दिसतात. श्रीनाथ म्हस्कोबा मंदिराची वास्तू काळ्या पाषाणात घडवलेली आहे. मंदिराभोवती चारही बाजूंनी १५ ते २० फूट उंचीची मोठी दगडी तटबंदी आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार काळ्या पाषाणातील कोरीव कामाने सजलेले आहे. त्यावर मोठी पितळी घंटा टांगलेली आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर समोर दगडी बांधणीचे छोटेखानी पादुकामंदिर आहे. त्याच्या वरच्या बाजूला सुंदर नक्षीकाम केलेले शिखर आहे. या मंदिराशेजारी एका मोठ्या चौथऱ्यावर उंच दीपमाळ आहे. पादुकामंदिर आणि मुख्य मंदिर यांच्या दरम्यान जमिनीवर बसवलेले एक भले मोठे गुळगुळीत पाषाणाचे कासव येथील आकर्षण आहे.
अर्धखुला सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. सभामंडपातील प्रत्येक स्तंभाच्या खालच्या बाजूला विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. हे सर्व स्तंभ वरच्या बाजूने महिरपी कमानींनी एकमेकांशी जोडलेले आहेत. 
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ डावीकडे एक अश्वशिल्प आहे. त्याच्या समोर अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी तुकाईदेवीची मूर्ती आहे. गर्भगृहात एका चांदीच्या सिंहासनावर श्रीनाथ म्हस्कोबा आणि आई जोगेश्वरी देवी यांच्या शेंदूरचर्चित तांदळा स्वरूपातील मूर्ती आहेत. सिंहासनाच्या दोन्ही बाजूला सिंहशिल्पे आहेत व मूर्तीच्या मागे असलेल्या प्रभावळीत मोठे नागशिल्प कोरलेले आहे. सिंहासनाच्या उजव्या बाजूला देवाचे सुसज्ज असे शेजघर आहे. सभामंडप आणि गर्भगृहावर शिखरे आहेत. मंदिर प्रांगणात काळूबाईचे एक लहान मंदिर आहे.
श्रीनाथ म्हस्कोबा मंदिरात वर्षातील अनेक सण व उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे होतात. माघ पौर्णिमेपासून सुरू होणारी दहा दिवसांची वार्षिक जत्रा हा येथील सर्वात मोठा सोहळा असतो. यामध्ये श्रीनाथ म्हस्कोबा आणि जोगेश्वरी यांचा विवाह सोहळा पार पडतो. या काळात होणारी भाकणूक हा प्रकार अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. यामध्ये येणाऱ्या वर्षातील पावसापाण्याचे आणि पिकांचे अंदाज वर्तवले जातात. यात्रेदरम्यान लाखो भाविक ‘चांगभले’च्या जयघोषात लाल गुलाल उधळतात. माघ पौर्णिमेला रात्री उशिरा होणारा लग्नाचा सोहळा आणि त्यानंतर निघणाऱ्या पालखीच्या वरातीमध्ये सहभागी होण्यासाठी हजारो भाविक येथे उपस्थित असतात. वद्य पंचमीला होणारा तलवारीचा खेळ आणि पुरुषांच्या अंगात येणारे संचार हे या यात्रेचे आकर्षण ठरते. या व्यतिरिक्त नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस मंदिरात विविध धार्मिक विधी पार पडतात आणि दसऱ्याच्या दिवशी सीमोल्लंघनासाठी पालखी तुकाईच्या माळावर जाते. कार्तिकी वद्य अष्टमीला काळभैरव जन्मोत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा होतो. त्यावेळी संपूर्ण मंदिर दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघते. दर महिन्याच्या अमावास्येला येथे भंडारा आयोजित केला जातो आणि त्यामध्ये हजारो भाविक महाप्रसादाचा लाभ घेतात.
