पुणे जिल्ह्यातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले लोणावळा शहर निसर्गसौंदर्य आणि धार्मिक वास्तुंसाठी प्रसिद्ध आहे. या निसर्गरम्य परिसरातील नारायणी धाम हे आधुनिक मंदिर श्रद्धा आणि प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेचा एक सुंदर संगम आहे. येथील तुंगार्ली परिसरात सन २००२ मध्ये स्थापन झालेले हे मंदिर महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. साडेचार एकर क्षेत्रात विस्तारलेल्या मंदिर संकुलातील शांतता, शिस्तबद्ध व्यवस्थापन व सातत्याने चालणाऱ्या धार्मिक आणि सामाजिक उपक्रमांमुळे भाविकांमध्ये या स्थानाचे विशेष महत्त्व आहे.
नारायणी धाम मंदिराची उभारणी व्यापक सामाजिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून झालेली आहे. या भव्य मंदिराच्या उभारणीची मूळ संकल्पना १९९० च्या दशकाच्या अखेरीस मांडली गेली आणि त्यानंतर सन २००० मध्ये प्रत्यक्ष बांधकामाला सुरुवात झाली. मंदिराचे मुख्य बांधकाम पूर्ण होण्यास साधारण दोन वर्षांचा कालावधी लागला. सन २००२ च्या मे महिन्यात येथे नारायणी देवीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. या संपूर्ण संकुलाचे व्यवस्थापन ‘श्री नारायणी सेवा संस्थान’ या सार्वजनिक विश्वस्त संस्थेमार्फत पाहिले जाते.
श्री मधुसूदन झुंझुनवाला या मुख्य संस्थापक विश्वस्तांच्या मार्गदर्शनाखाली मंदिराची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. मंदिराच्या मूळ बांधकामानंतर या संकुलाचा विस्तार करण्यात आला व २४ मे २०१० रोजी संपूर्ण संकुल परिसराचे अधिकृत उद्घाटन पार पडले. केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित न राहता ‘समाज प्रथम’ या ध्येयाने प्रेरित होऊन ही संस्था आरोग्य आणि शिक्षणाच्या क्षेत्रातही योगदान देत आहे.
नारायणी धामची मुख्य देवता नारायणी देवी आहे. हे देवी राजस्थानमध्ये ‘राणी सती’ किंवा ‘दादी’ या नावाने पुजली जाते. मार्कंडेय पुराणातील ‘दुर्गा सप्तशती’ ग्रंथातील अकराव्या अध्यायातील ‘नारायणी स्तुती’मध्ये जगाची निर्मिती व संरक्षण करणाऱ्या आदिशक्तीचे रूप मानल्या जाणाऱ्या या देवीला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. भगवान श्रीकृष्णाने महाभारतातील उत्तरा हिला दिलेल्या वरदानानुसार तिने कलियुगात नारायणी देवीच्या रूपात जन्म घेतला. पुढे ती ‘राणी सती’ नावाने प्रसिद्ध झाली. राजस्थानमधील एका धार्मिक कुटुंबात जन्मलेल्या या देवीचा विवाह तांढण दास यांच्याशी झाला होता. 
पतीला वीरगती प्राप्त झाल्यानंतर नारायणी देवीने दाखवलेल्या धैर्यामुळे तिला शक्तीचे रूप मानले जाते. राजस्थानमधील झुंझुनू येथील मूळ परंपरेनुसार पातिव्रत्य व स्त्रीशक्तीचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या या देवीला भाविक ‘दादी’ या नावाने पुजतात. लोणावळ्यातील श्री नारायणी धाममध्ये स्थापित झालेली ही मूर्ती झुंझुनू येथील परंपरेतून प्रेरित आहे. ही मूर्ती लक्ष्मीचे स्वरूप असल्याचे मानले जाते. देवीच्या चरित्राचे वर्णन करणाऱ्या ‘दादी मंगल पाठ’ या ग्रंथाच्या वाचनामुळे सुख, शांती व समृद्धी लाभते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
लोणावळा शहराच्या वेशीवर, तुंगार्ली परिसरात नारायणी देवीचे हे मंदिर आहे. समुद्रसपाटीपासून साधारण ६२२ मीटर उंचीवर असलेल्या या ठिकाणचे हवामान वर्षभर आल्हाददायक आणि प्रसन्न असते. 
मुख्य रस्त्याला लागून असलेल्या भव्य कमानीतून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. येथील परिसर अत्यंत स्वच्छ आणि नीटनेटका आहे. मंदिराच्या प्रवेश मार्गावर दोन्ही बाजूंना सुंदर उद्याने असून त्यामध्ये काश्मीरमधून खास आणलेली गुलाबाची रोपे व इतर देशी-विदेशी फुलझाडे लावलेली आहेत. या मार्गावर एक सुंदर कारंजे आहे. प्रांगणाच्या मध्यभागी भगवान शंकराची एक मोठी ध्यानस्थ प्रतिमा आहे.
श्री नारायणी धाम मंदिर हे राजस्थानी मारवाडी शैली आणि आधुनिक हिंदू मंदिर कलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या मंदिराच्या बांधकामासाठी राजस्थानमधील खास पांढऱ्या संगमरवराचा वापर करण्यात आला आहे. तेथील अनुभवी कारागिरांच्या अथक परिश्रमातून ही वास्तू साकारलेली आहे. मंदिराचा प्रवेश मार्ग एका भव्य चार मजली महाद्वारापासून सुरू होतो आणि हे द्वार पांढऱ्या संगमरवरात कोरलेल्या एखाद्या राजवाड्याच्या प्रवेशद्वारासारखे भासते. 
मुख्य मंदिराच्या संरचनेत प्रवेश करण्यासाठी भाविकांना २१ संगमरवरी पायऱ्या चढून यावे लागते. या पायऱ्या चढल्यावर मंदिराच्या प्रशस्त मुखमंडपात प्रवेश होतो.
मंदिराचा सभामंडप अत्यंत प्रशस्त आहे. सभामंडपातील प्रत्येक स्तंभावर देवी-देवतांच्या मूर्ती, फुले आणि विविध भौमितिक नक्षीकाम अत्यंत बारकाईने कोरलेले आहे. सभामंडपाचे छत विविध रंगांच्या वापराने आणि आकर्षक नक्षीकामाने सजवलेले आहे. सभामंडपात डाव्या बाजूला सिद्धिविनायक आणि उजव्या बाजूला सालासर हनुमान यांची स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. या दोन्ही मूर्ती चांदीच्या सुंदर मखरात विराजमान आहेत. मुख्य गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर सोन्याचा मुलामा दिलेले नक्षीकाम आहे. गर्भगृहात सुवर्ण मखरामध्ये नारायणी देवीची आठ फूट उंचीची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. ही मूर्ती एकाच अखंड संगमरवरी पाषाणातून कोरलेली आहे. देवी सिंहावर आरूढ असलेल्या रूपात आहे. 
देवीचा शृंगार मौल्यवान दागिन्यांनी केलेला आहे. मंदिराच्या बाह्य भागावर राजस्थानी शैलीतील उंच शिखरे आहेत व त्यावर सोनेरी कळस बसवण्यात आले आहेत. रात्रीच्या वेळी मंदिरावर करण्यात येणाऱ्या आकर्षक रोषणाईमुळे त्याचे रूप आणखी खुलून दिसते.
या मंदिर संकुलात भाविकांच्या सुविधेसाठी अनेक उपवास्तूंची उभारणी करण्यात आली आहे. मुख्य मंदिराच्या शेजारीच एक यज्ञशाळा आहे. त्यात विविध धार्मिक अनुष्ठान आणि होम-हवन पार पडतात. या परिसरात एक सुसज्ज गोशाळा आहे व त्यात ४० ते ५० गाईंचे पालनपोषण केले जाते. या गाईंचे दूध मंदिराच्या प्रसादासाठी वापरले जाते. येथील सत्संग भवनामध्ये १०,००० भाविक बसतील इतकी मोठी क्षमता असलेले सभागृह आहे. अनेकदा येथे धार्मिक आणि सामाजिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. बाहेरून येणाऱ्या भाविकांसाठी ६२ खोल्या, ४ लक्झरी कॉटेजेस आणि डॉरमेट्रीची येथे सुविधा आहे. संकुलातील वैद्यकीय केंद्रामध्ये दररोज रुग्णांची मोफत तपासणी केली जाते. विशेषतः डोळ्यांच्या मोतीबिंदू शस्त्रक्रियेसाठी येथे नियमित शिबिरे भरवली जातात.
नारायणी धाममध्ये वर्षभर विविध सण मोठ्या उत्साहात साजरे होतात. अश्विन महिन्यातील नवरात्री महोत्सवात नऊ दिवस देवीचा विशेष शृंगार केला जातो आणि अखंड ज्योत पेटवली जाते. भाद्रपद महिन्यात गणेश चतुर्थी, चैत्र महिन्यात हनुमान जयंती आणि श्रावण महिन्यात श्री कृष्ण जन्माष्टमी हे सण मोठ्या उत्साहाने साजरे होतात. दिवाळीच्या वेळी संपूर्ण मंदिर परिसर दीपोत्सवाने उजळून निघतो. मार्गशीर्ष महिन्यात नारायणी देवीचा विशेष उत्सव म्हणून ‘मंगसीर बडी नवमी’ साजरी केली जाते. डिसेंबर महिन्याच्या शेवटी येथे आठ दिवसांचा भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो. त्यात मोठ्या संख्येने भाविक सहभागी होतात. मंदिरातील दैनंदिन विधींमध्ये पहाटेची मंगल आरती, शृंगार आरती, मध्यान्ह आरती, सायंकाळची आरती आणि रात्रीची शयन आरती यांचा समावेश असतो. भाविकांना सकाळी ७ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ३:१५ ते रात्री ९:३० या वेळेत देवीचे दर्शन घेता येते.
