യജ്ഞസേനി ദേവി കാർത്തിക സ്വാമി ക്ഷേത്രം

പുണതാംബ, താലൂക്ക്: രാഹാത, ജില്ല: അഹില്യാനഗർ

അഹല്യാനഗർ ജില്ലയിലെ രാഹാത താലൂക്കിൽ ഗോദാവരി നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പുണതാംബെ എന്ന ഗ്രാമത്തിന് മതപരവും പൗരാണികവും ചരിത്രപരവുമായ പൈതൃകമുണ്ട്. ഗോദാവരിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനം മുതൽ ഒഴുകുന്ന പ്രയാണത്തിൽ പുണതാംബെയിൽ വെച്ചാണ് നദി തെക്കോട്ട് തിരിയുന്നത്. കിഴക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ ഒഴുകുന്ന നദി എവിടെയാണോ തെക്കോട്ട് തിരിയുന്നത്, ആ സ്ഥലം മതപരമായി അതീവ പുണ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പുണതാംബെയിൽ ൧൬ മാരുതി ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ൬ മഹാദേവ ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ൩ വിഠൽ ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ൨ ദത്ത ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ലക്ഷ്മി-നാരായണ ക്ഷേത്രം, ചാങ്‌ദേവ് മഹാരാജ് ക്ഷേത്രം എന്നിങ്ങനെ നിരവധി മതപരമായ സ്ഥലങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ ഈ ഗ്രാമത്തെ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ഗ്രാമം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ഗ്രാമത്തിൽ ൪൦൦ വർഷം പഴക്കമുള്ള യജ്ഞസേനി ദേവി ക്ഷേത്രവും, അപൂർവ്വമായ ഹേമാഡ്‌പന്തി ശൈലിയിലുള്ള കാർത്തിക സ്വാമി ക്ഷേത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്.

ചരിത്രപരമായ പരാമർശങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, പുരാതന കാലത്ത് പുണ്യസ്തംഭം അഥവാ താമ്രനഗരി (ഇന്നത്തെ പുണതാമ്പ) രാജാ വിക്രമാദിത്യന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. ഈ ഗ്രാമം ഗോദാവരി നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതിനാലും, ഇവിടുത്തെ പ്രധാനപ്പെട്ട മതപരമായ സ്ഥലങ്ങൾ കാരണവും ഈ ഗ്രാമത്തെ ദക്ഷിണകാശി എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഈ ഗോദാവരി തീരത്താണ് യജ്ഞസേനി ദേവീക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. യജ്ഞസേനി ദേവീക്ഷേത്രം ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തരുടെ ആരാധനാ കേന്ദ്രമാണ്. ഇവിടുത്തെ ദേവിയുടെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം ഇപ്രകാരമാണ്: പുരാതന കാലത്ത് ഇവിടെ ചന്ദ്രസേനൻ എന്ന രാജാവ് ഭരണം നടത്തിയിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകന് ഒരു ഗുരുതരമായ രോഗം ഉണ്ടായിരുന്നു. പല ചികിത്സകൾ നടത്തിയിട്ടും അവൻ സുഖപ്പെട്ടില്ല. അക്കാലത്ത്, ഗോദാവരി തീരത്ത് യജ്ഞം നടത്തി അതിൽ ൧൨ വയസ്സിൽ താഴെയുള്ള ഒരു കുട്ടിയെ ബലി നൽകിയാൽ മകൻ രോഗമുക്തനാകുമെന്ന് രാജാവിന് ഒരു രാത്രി സ്വപ്നമുണ്ടായി.

ഈ സ്വപ്നദർശനമനുസരിച്ച് രാജ്യത്ത് വിളംബരം നടത്തി: ‘ഏതൊരു ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ മകനെ രാജാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ബലികൊടുക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നുവോ, അവർക്ക് ആ കുട്ടിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായ സ്വർണം ദാനമായി നൽകുന്നതാണ്.’ ഇതിനടുത്തുള്ള പുരണഗ്രാമത്തിൽ ഗോറെ എന്ന കുടുംബപ്പേരുള്ള ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണ കുടുംബം താമസിച്ചിരുന്നു. അവർക്ക് അഞ്ച് ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു. അവരിൽ മുദ്‌ഗൽ എന്ന ബാലൻ രാജാവിന്റെ ഈ വിളംബരം കേൾക്കുകയും, എന്റെ ബലിയിലൂടെ കുടുംബത്തിന് നന്മയുണ്ടാകുമെങ്കിൽ ഞാൻ ബലിയാകാൻ തയ്യാറാണെന്ന് ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്തു. അവൻ ബലിയാകാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ആ വിവരം രാജാവിനെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവ് മുദ്‌ഗലിന്റെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായ സ്വർണം ഗോറെ കുടുംബത്തിന് നൽകുകയും, മുദ്‌ഗലിനെ രാജ്യം മുഴുവൻ ഘോഷയാത്രയായി കൊണ്ടുപോവുകയും, ബലിക്കായി യജ്ഞകുണ്ഡത്തിന് സമീപം ഇരുത്തുകയും ചെയ്തു. മുദ്‌ഗലിനെ പൂജിച്ച് ബലിക്കായി യജ്ഞകുണ്ഡത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞ ഉടൻ തന്നെ, യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ദേവി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും മുദ്‌ഗലിനെ വായുവിൽ വെച്ച് പിടിക്കുകയും യജ്ഞകുണ്ഡത്തിന് പുറത്ത് സുരക്ഷിതനായി ഇറക്കി വെക്കുകയും ചെയ്തു. യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച ദേവി എന്ന നിലയിൽ ഈ ദേവി പിന്നീട് യജ്ഞസേനി എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തയായി. ശ്രീ യജ്ഞസേനി ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രം ഗ്രാമത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് ഗോദാവരി നദിയുടെ തീരത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.

തുടർന്ന് മുദ്‌ഗലൻ ഇവിടെത്തന്നെ താമസിച്ച് അനേകവർഷങ്ങൾ ദേവിയെ സേവിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് ൧൪൦ വർഷത്തെ ദീർഘായുസ്സ് ലഭിച്ചു. ഈ സ്ഥലത്തുവെച്ചാണ് അദ്ദേഹം മുദ്‌ഗല പുരാണം എന്ന ഗ്രന്ഥവും രചിച്ചത്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ദേവിയുടെ ശിലാവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ദേവി അഹല്യാനഗർ ജില്ലയോടൊപ്പം ഖാൻദേശിലെ ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തരുടെ കുലദൈവമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ദേവീക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അല്പം അകലെയായി മുദ്‌ഗലേശ്വരൻ സമാധി സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമാധി ക്ഷേത്രം ഇന്ന് മുദ്‌ഗലേശ്വര (മുഞ്ചാചെ) ക്ഷേത്രം എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്.

ഗോദാവരി തീരത്തുള്ള യജ്ഞസേനി ദേവീക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റും ഉയരമുള്ള മതിലുകെട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ നദിയിൽ ഇടയ്ക്കിടെയുണ്ടാകുന്ന വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചിട്ടില്ല. മതിലിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം ഉയരമുള്ള പുരാതനമായ ദീപസ്തംഭമുണ്ട്; ഈ ദീപസ്തംഭത്തിനുള്ളിലെ ഇടുങ്ങിയ ഗോവണിയിലൂടെ മുകൾഭാഗത്തേക്ക് കയറാൻ സാധിക്കും. മതിലിലുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിലൂടെ അകത്തു കടന്നാൽ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് എത്താം. പഴയകാല തറവാടുകൾക്ക് സമാനമായ രീതിയിലാണ് ഇവിടുത്തെ നിർമ്മിതി. സഭാമണ്ഡപവും ഗർഭഗൃഹവും അടങ്ങുന്നതാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ ൪൦൦ വർഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു ശിലാലിഖിതമുണ്ട്. പുരാതനവും ജീർണ്ണവുമായ ക്ഷേത്രം ശകവർഷം ൧൬൮൧-ൽ ഹർബാജി ബിഡ്‌വായി പുതുക്കിപ്പണിതതായി അതിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

ഗോദാവരിയുടെ ഒരു തീരത്ത് യജ്ഞസേനി ദേവിയുടെയും, മറുതീരത്ത് കാർത്തിക സ്വാമികളുടെയും പുരാതനമായ ക്ഷേത്രമുണ്ട്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണം ൧൬൬൪-ൽ നടന്നതാണ്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം ആദിൽഷാഹിയുടെയും നിസാംഷാഹിയുടെയും അതിർത്തി നിർണ്ണയിക്കുന്ന സ്ഥലമുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ശ്രീ കാർത്തിക സ്വാമികൾക്ക് ൪ ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ആ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഏകമുഖി വിഗ്രഹമാണുള്ളതെങ്കിൽ, പുണതാമ്പയിലെ ക്ഷേത്രത്തിൽ കാർത്തിക സ്വാമികളുടെ ഷണ്മുഖി (ആറു മുഖങ്ങളുള്ള) വിഗ്രഹമാണുള്ളത്. വർഷം മുഴുവൻ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് പ്രവേശനമില്ലെങ്കിലും, കാർത്തിക പൗർണ്ണമി (ത്രിപുരാരി പൗർണ്ണമി) ദിവസം ഗർഭഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക് കാർത്തിക സ്വാമികളെ ദർശിക്കാവുന്നതാണ്. കാർത്തിക സ്വാമികളെ ദർശിക്കുന്നതിലൂടെ ആരോഗ്യം, ധനസമ്പത്ത്, സ്ത്രീകൾക്ക് സൗഭാഗ്യം എന്നിവ ലഭിക്കുമെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. കാർത്തിക പൗർണ്ണമി നാളിൽ ഇവിടെ വലിയൊരു ഉത്സവം നടക്കുന്നു. ആ ഒരു ദിവസം മാത്രം സ്ത്രീകൾക്ക് കാർത്തിക സ്വാമികളെ ദർശിക്കാൻ അനുവാദമുള്ളതിനാൽ, ഈ ഉത്സവത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്.

ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ഗ്രാമം എന്നതിലുപരി, ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ കർഷക സമരത്തിന് പേരുകേട്ട സ്ഥലമാണ് പുണതാമ്പ. ൨൦൧൭-ൽ നടന്ന കർഷക സമരത്തിന്റെ തുടക്കം കുറിച്ചത് പുണതാമ്പ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നായിരുന്നു. ഗ്രാമസഭയിൽ പ്രമേയം പാസാക്കി ൨൦൧൭ ജൂൺ ൧ മുതൽ ഇവിടുത്തെ കർഷകർ സമരത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. നഗരങ്ങളിലേക്കുള്ള പച്ചക്കറി, ഭക്ഷ്യധാന്യം, പാൽ എന്നിവയുടെ വിതരണം അവർ തടയുകയും കൃഷിപ്പണികൾ നിർത്തിവെക്കാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ നിന്ന് ആരംഭിച്ച സമരം പിന്നീട് സംസ്ഥാനവ്യാപകമായ പ്രക്ഷോഭമായി മാറി. അന്ന് മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാരിന് കർഷകർക്കായി വായ്പാ എഴുതിത്തള്ളൽ പ്രഖ്യാപിക്കേണ്ടി വന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• റാത്തയിൽ നിന്ന് ൧൯ കി.മീ, ഷിർദിയിൽ നിന്ന് ൧൭ കി.മീ അകലെ
• രാഹതയിൽ നിന്നും ശിർദിയിൽ നിന്നും ഇവിടേക്ക് എസ്‌.ടി. ബസ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്.
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്ത് വരെ പോകാവുന്നതാണ്.
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനുമുള്ള സൗകര്യം