वासुदेव कुटीर

वासन ता. टिळकवाडा, जिल्हा नर्मदा

वासुदेव कुटीर हे वासन-टिळकवाडा (जिल्हा नर्मदा, गुजरात) येथील असे स्थान आहे जिथे भगवान दत्तात्रेयांचे चौथे अवतार मानले जाणारे वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराज यांनी आपला आठवा चातुर्मास (चार महिन्यांचा पवित्र तपश्चर्येचा काळ) व्यतीत केला होता. याच ठिकाणी टेंबे महाराजांनी चातुर्मासाच्या काळात ‘कूर्म पुराणा’चा तेलुगू मजकूर मराठीत अनुवादित केला होता. टिळकवाडा हे उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमेतील आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण मानले जाते. कुटीरच्या जवळच ज्ञानमुद्राधारी हनुमान आणि रामेश्वर महादेव यांची मंदिरे आहेत. अनेक भक्त आणि नर्मदा परिक्रमावासी नियमितपणे या ठिकाणाला भेट देतात.

वडोदरापासून सुमारे ६० किमी अंतरावर असलेले टिळकवाडा हे एक प्राचीन ठिकाण आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या येथे ‘टिळक’ नावाच्या राजघराण्याचे राज्य होते, म्हणून याला टिळकवाडा असे नाव पडले. नंतर ते बडोदा संस्थानाचा भाग बनले आणि एक महत्त्वाचे प्रशासकीय महसूल केंद्र होते. धार्मिकदृष्ट्या, हे उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमेचे आरंभ आणि समाप्ती स्थान म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व राखते, जी पूर्ण नर्मदा परिक्रमा पायी पूर्ण करण्यास असमर्थ असलेल्या भाविकांसाठी एक उत्तम पर्याय आहे.

टिळकवाडा येथे नर्मदा नदी उत्तर दिशेला वाहते आणि रामपुरा येथे पुन्हा वळण घेते. परिक्रमावासी टिळकवाडा येथील उत्तर तीरावरून प्रवास सुरू करतात, बोटीने नदी ओलांडून रामपुरा येथे जातात, तिथे तीर्थेश्वर महादेव मंदिरात विधी करतात आणि दक्षिण तीरावरून आपली परिक्रमा सुरू करून शेवटी पुन्हा टिळकवाडा येथे येऊन परिक्रमा पूर्ण करतात. स्कंद पुराण आणि नर्मदा पुराणानुसार, चैत्र महिन्यात ही २१ किलोमीटरची परिक्रमा केल्यास संपूर्ण नर्मदा परिक्रमेचे पुण्य प्राप्त होते.

या पवित्र भूमीच्या मध्यभागी वासुदेव कुटीर वसलेले आहे. मूळतः बडोदा संस्थानाने येथे परिक्रमावासीयांसाठी एक धर्मशाळा बांधली होती. एका चातुर्मासात वासुदेव आनंद सरस्वती (टेंबे महाराज) येथे वास्तव्यास होते. दत्त संप्रदायात टेंबे महाराजांना दत्तप्रभूंचे भक्त म्हणून अत्यंत आदराचे स्थान आहे आणि त्यांनी दत्तात्रेयांबद्दल संस्कृत आणि मराठीत विपुल लेखन केले आहे. त्यांनी अनेक दत्त मूर्तींची स्थापना केली आणि ‘श्री दत्तमहात्म्य’, ‘सप्तशती गुरुचरित्रसार’, ‘श्री गुरुदेव चरित्र’, ‘शिक्षात्रयम्’, ‘श्री दत्तचंपू’, ‘श्री सत्यदत्त पूजकथा’, ‘दत्तलीलामृताब्धिसार’, ‘द्विसहस्री गुरुचरित्र’, ‘श्री दत्तपुराण’ आणि ‘नित्य उपासनाक्रम’ यांसारख्या ग्रंथांद्वारे दत्त भक्तीचा प्रसार केला. महाराष्ट्र, उत्तर भारत आणि गुजरातमध्ये त्यांचा मोठा आध्यात्मिक प्रभाव होता.

असे म्हटले जाते की, वैशाख शुद्ध दशमीला स्वामी महाराज टिळकवाडा येथील हनुमान मंदिरात पोहोचले, जे समर्थ रामदास स्वामींनी स्थापन केले असल्याचे मानले जाते. त्या काळात प्लेगच्या साथीमुळे ब्रिटिश सरकारने प्रवासावर निर्बंध घातले होते, त्यामुळे स्वामी महाराज येथे एका छोट्या झोपडीत राहिले. हा त्यांचा आठवा चातुर्मास आणि नर्मदेच्या काठावरील गुजरात मधील पहिला चातुर्मास होता. आषाढ एकादशी ते कार्तिक एकादशी हा चातुर्मासाचा पवित्र काळ, जो परंपरेनुसार तपश्चर्या आणि आध्यात्मिक साधनेने पाळला जातो. आपल्या वास्तव्यादरम्यान, स्वामी महाराजांनी तेलुगू लिपीतील कूर्म पुराणाचे देवनागरी मराठीत लिप्यंतरण केले आणि ‘अनसूया स्तोत्र’ देखील लिहिले. या काळात अनेक भक्त त्यांना भेटायला येत असत.

वासुदेव कुटीर आता त्याच ठिकाणी उभारले गेले आहे जिथे ते वास्तव्यास होते. नदीकाठी निसर्गरम्य ठिकाणी आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वसलेले हे कुटीर टिळकवाडा पोलीस स्टेशनच्या मागे असून तेथून प्रवेश करता येतो. कुटीरच्या आवारात औदुंबर वृक्षाखाली दत्तात्रेयांची सुंदर मूर्ती आहे आणि आत स्वामी टेंबे महाराजांची संगमरवरी मूर्ती आहे. भिंतींवर त्यांच्या जीवनचरित्रातील प्रसंगांची चित्रे आहेत. कुटीरचे व्यवस्थापन विष्णूगिरी महाराज पाहतात, जे अनेक वर्षांपासून येथे सेवा करत आहेत. कुटीरमध्ये परिक्रमावासीयांसाठी मोफत निवास आणि भोजनाची व्यवस्था आहे.

याला लागूनच मारुती धाम आहे. परिसरात प्रवेश करताच सीताराम अन्नक्षेत्र दिसते. भिंतीवर ध्यानस्थ हनुमानाचे मोठे चित्र आहे. मुख्य हॉलमध्ये परिक्रमावासीयांसाठी राहण्याची सोय आहे. येथे एक यज्ञकुंड आहे आणि डाव्या बाजूला शेंदूर फासलेली, डोक्यावर हात असलेली हनुमानाची मूर्ती आहे. येथे हनुमानाची एक लहान मूर्तीही आहे. हे मंदिर १६३०-१६५० च्या दरम्यान स्थापन झाले असावे असे मानले जाते.

हनुमान मंदिराच्या समोर एका दक्षिण भारतीय योगी महाराजांची जिवंत समाधी आहे. संकुलात रामेश्वर महादेव मंदिरही आहे. गर्भगृहाच्या समोर नंदी आणि कासवाची मूर्ती आहे. आत डाव्या बाजूला हनुमान, उजव्या बाजूला गणेश आणि गर्भगृहात सर्पफणा असलेले शिविलिंग आहे, ज्याच्या मागे पार्वती मातेची मूर्ती आहे.

वासुदेव कुटीरमध्ये दरवर्षी नर्मदा जयंती, महाशिवरात्री, चैत्र महिन्यातील उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमा, वासुदेव आनंद सरस्वती टेंबे स्वामी महाराजांचा जन्मदिवस (१३ ऑगस्ट) आणि पुण्यतिथी (२४ जून), गुरु पौर्णिमा, कोजागिरी पौर्णिमा आणि नर्मदा महावस्त्र अर्पण सोहळा असे विविध उत्सव साजरे केले जातात. कोजागिरी पौर्णिमेला नर्मदा नदीला साड्या अर्पण केल्या जातात, ज्या नंतर परिसरातील आदिवासी महिलांमध्ये वाटल्या जातात. कुटीरमध्ये वैद्यकीय शिबिरेही आयोजित केली जातात.