श्री पूर्णत्रयीश मंदिर 


कोट्टाकाकोम, त्रिपुणीथुरा, जिल्हा एर्नाकुलम


श्री पूर्णत्रयीश मंदिर कोट्टाकाकोम, त्रिपुणीथुरा, जिल्हा एर्नाकुलम. एर्नाकुलम जिल्ह्यातील त्रिपुणीथुरा येथे स्थित, श्री पूर्णत्रयीश मंदिर हे एक प्राचीन आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रसिद्ध विष्णू मंदिर आहे. त्रिपुणीथुरा हे पूर्वीच्या कोचीन संस्थानाचे राजधानीचे ठिकाण होते. या मंदिरातील मुख्य देवता अनंत (शेषनाग) वर विराजमान असलेले भगवान महाविष्णू आहेत. या देवतेची पूजा “पूर्णत्रयीश” या नावाने केली जाते. “पूर्णम्” या शब्दाचा अर्थ पूर्णता असा होतो, तर “त्रयीश” म्हणजे वेदांचा स्वामी. म्हणूनच, भक्त देवाची उपासना ज्ञान, समृद्धी आणि विपुलता देणारा म्हणून करतात. या देवतेला संतानगोपाल मूर्ती म्हणूनही मानले जाते आणि भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की येथे प्रार्थना केल्याने मुलांचे कल्याण, समृद्धी आणि प्रगती होते, तसेच बालपणातील कष्ट आणि अडथळे दूर होतात. आज, हे भव्य मंदिर कोचीन देवस्वम बोर्डाच्या प्रशासनाखाली आहे.

त्रिपुणीथुरा येथील श्री पूर्णत्रयीश मंदिराचा इतिहास अत्यंत समृद्ध असून, त्यात शतकानुशतकांची परंपरा आणि राजेशाही थाट यांचा संगम दिसून येतो. जरी स्थापनेचे नेमके वर्ष स्पष्टपणे नोंदवलेले नसले तरी, आज आपण जे मंदिर पाहतो, त्याचे बांधकाम इसवी सन ९५२ ते इसवी सन १८४९ दरम्यानच्या विविध कालखंडांत झाले असावे असे मानले जाते. असेही मानले जाते की भगवान श्री पूर्णत्रयीश यांची सध्याची मूर्ती इसवी सन १२७० मध्ये पुन्हा स्थापित करण्यात आली होती. हे मंदिर मूळचे जुन्या कुरियूर स्वरूपमचे होते असे सांगितले जाते. जेव्हा तो वंश क्षीण झाला, तेव्हा हा प्रदेश आणि मंदिर कोचीन राजघराण्याच्या नियंत्रणाखाली आले. कोचीन राजघराण्याच्या आठ शाही मंदिरांपैकी हे मंदिर सर्वात महत्त्वाचे मानले जाते. ज्या काळात त्रिपुणीथुरा ही कोचीन राज्याची राजधानी होती, त्या काळात हे मंदिर राजघराण्याचे आध्यात्मिक केंद्र होते.

भगवान पूर्णत्रयीश यांची राज्याचे रक्षक दैवत म्हणून पूजा केली जात असे. राजाचे महत्त्वाचे विधी, शाही समारंभ आणि भव्य उत्सव या सर्वांचे केंद्र हे मंदिरच होते. १९२० मध्ये लागलेल्या एका भीषण आगीमुळे मंदिराच्या अनेक भागांचे गंभीर नुकसान झाले होते, परंतु आश्चर्यकारकपणे, गर्भगृह आणि मुख्य देवता सुरक्षित राहिले. त्यानंतर मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि त्याला त्याचे पूर्वीचे वैभव पुन्हा प्राप्त झाले. एक हजाराहून अधिक वर्षांचा आध्यात्मिक वारसा जपणारे हे मंदिर, भक्ती, इतिहास आणि राजेशाही परंपरेचा दुर्मिळ संगम म्हणून आजही त्रिपुणीथुराच्या हृदयात तेजाळत आहे.

पूर्णत्रयीश मंदिराची दंतकथा महाभारताच्या काळाशी आणि अर्जुनाशी संबंधित आहे. असे मानले जाते की पांडवांपैकी एक असलेला अर्जुन आपल्या तीर्थयात्रेदरम्यान या ठिकाणी पोहोचला आणि त्याने येथे भगवान महाविष्णूची पूजा केली. तपश्चर्या करत असताना, भगवान विष्णूंनी त्याला दिव्य दर्शन दिले असे मानले जाते. दंतकथेनुसार, त्या दिव्य अनुभवाची पवित्रता जपण्यासाठी, अर्जुनाने स्वतः येथे विष्णूची मूर्ती स्थापित केली. भक्तांचा असा विश्वास आहे की ही दैवी उपस्थिती आजही “पूर्णत्रयीश” च्या रूपात त्यांना आशीर्वाद देत आहे. म्हणूनच हे मंदिर केवळ उपासनेचे ठिकाण नसून, दैवी कृपा, राजेशाही वारसा आणि आध्यात्मिक तेजाने भरलेली एक पवित्र भूमी मानली जाते.

हे मंदिर त्रिपुणीथुरा शहराच्या मध्यवर्ती भागात स्थित आहे. रस्त्यावरून पाहिल्यास, सर्वात आधी लक्ष वेधून घेते ते म्हणजे भव्य प्रवेशद्वार आणि पारंपारिक केरळ शैलीत बांधलेले उंच गोपुरम. मंदिराच्या भिंतींच्या आत पसरलेला विशाल परिसर राजेशाही थाट दर्शवतो. पुरुषांना शर्ट आणि बनियानसारखे वरचे कपडे काढूनच मंदिरात प्रवेश करण्याची परवानगी आहे, मात्र वरचे वस्त्र (मेलमुंडू) परिधान करता येते. प्रवेशद्वाराजवळ, मंदिराचे अंगण, उंच दीपस्तंभ आणि सोन्याचा ध्वजस्तंभ भक्तांचे लक्ष वेधून घेतात. त्यांच्याभोवती सुंदर लाकडी कोरीव काम असलेल्या पारंपारिक शैलीत बांधलेला नालंबलम आहे. नालंबलममध्ये प्रवेश केल्यावर, नमस्कार मंडप दिसतो. लाकूड आणि दगडाने बांधलेल्या या हॉलला उतरते छप्पर आहे. मजबूत लाकडी खांब आणि दगडी कोरीव कामावर पौराणिक आकृत्या, फुलांचे नक्षीकाम आणि दैवी सजावट दिसून येते. नमस्कार मंडपाच्या पलीकडे मुख्य गर्भगृह (श्रीकोविल) आहे, जे पारंपारिक केरळ वास्तुकलेत बांधलेले आहे. त्याचा मजबूत पाया आणि उत्कृष्ट लाकडी कोरीव काम त्याचे सौंदर्य वाढवते. मुख्य देवता, भगवान महाविष्णू, येथे एका दुर्मिळ रूपात दिसतात. पूर्वेकडे तोंड करून, भगवान पूर्णत्रयीश हे पाच फण्यांच्या अनंताच्या छायेखाली दिव्य मुद्रेत विराजमान आहेत. अनंताची वेटोळी ही देवाचे आसन मानली जातात. मूर्ती पंचलोहाची (पाच धातूंचे मिश्रण) बनलेली आहे. प्रभू दिव्य रूपात शंख आणि चक्र धारण करतात. अनंतशयन रूपाप्रमाणे ही मूर्ती निद्रिस्त नसून, भक्तांना थेट आशीर्वाद देणारी ही एक भव्य उभी मूर्ती आहे.

उपदेवतांमध्ये भगवान गणपतींना महत्त्वाचे स्थान असून, त्यांचे मंदिर मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ स्थित आहे. येथे भगवती देवी, भगवान शास्ता, नाग देवता, हनुमान आणि काही भागांत भगवान श्रीकृष्णाच्या विविध रूपांची मंदिरे आहेत. या सर्व देवता मुख्य गर्भगृहाच्या भोवती स्थापित आहेत. मंदिराचा मुख्य उत्सव मल्याळम महिना वृश्चिकममध्ये साजरा केला जाणारा प्रसिद्ध ‘वृश्चिकोत्सवम’ हा आहे. हा भव्य उत्सव आठ ते दहा दिवस चालतो.

दररोज विशेष पूजा, दीपाराधना आणि सीवेली मिरवणुका काढल्या जातात. सजवलेले हत्ती, पंचवाद्यम, चेंडामेलम आणि नादस्वरम उत्सवाच्या भव्यतेत भर घालतात. उत्सवाचा सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे ‘आरट्टू’. शेवटच्या दिवशी, प्रभूंची मूर्ती पवित्र विधी स्नानासाठी भव्य मिरवणुकीत नेली जाते. हा उत्सव भक्ती, राजेशाही परंपरा आणि सांस्कृतिक वैभवाचा दुर्मिळ संगम मानला जातो. मंदिरात साजरे होणारे इतर महत्त्वाचे उत्सव म्हणजे श्रीकृष्ण जयंती, विशू, अष्टमी रोहिणी, नवरात्री, तिरुवोणम आणि दीपावली. याव्यतिरिक्त, प्रसिद्ध ‘त्रिपुणीथुरा अथाचमयम’ देखील या मंदिराशी जवळून संबंधित आहे. अथाचमयम मिरवणूक मल्याळम महिना चिंगममध्ये ओणम उत्सवाची सुरुवात दर्शवते.

श्री पूर्णत्रयीश मंदिरात दररोजच्या पूजा आणि विशेष विधी अत्यंत शिस्तीत आणि पारंपारिक प्रथेनुसार पार पाडल्या जातात. पहाटे देवाचे पवित्र दर्शन घेण्यासाठी मंदिर पहाटे ४:०० वाजता निर्मल्य दर्शनासाठी उघडते. त्यानंतर अभिषेक आणि मलर निवेद्यमसारखे सकाळचे नैवेद्य अर्पण केले जातात. पहाटे ५:०० वाजता गणपती होमम आणि सकाळी ६:३० वाजता उषा पूजा केली जाते. त्यानंतर सकाळी ७:०० वाजता सीवेली होते. सकाळी ९:०० वाजता भक्तांसाठी विशेष नैवेद्य आणि अर्चना केली जाते. सकाळी १०:०० वाजता उचा पूजा (दुपारची पूजा) होते, त्यानंतर सीवेली होऊन सकाळी ११:०० वाजता मंदिर बंद होते. संध्याकाळी ५:०० वाजता मंदिर पुन्हा उघडते आणि सायंकाळचे विधी सुरू होतात. संध्याकाळी ६:३० वाजता दीपाराधना, त्यानंतर ७:०० वाजता अथाळा पूजा आणि शेवटची सीवेली होते. रात्री ८:०० वाजता मंदिर बंद होते.

उत्सवाच्या दिवसांत आणि विशेष प्रसंगी पूजेच्या वेळेत थोडा बदल होऊ शकतो. श्री पूर्णत्रयीश मंदिरातील मुख्य अर्पणांपैकी (वळीपाडू) सर्वात प्रसिद्ध ‘ओल्पेन्ना’ आहे. हा या मंदिराचा एक विशेष विधी आहे, ज्यामध्ये नारळाच्या पानांपासून (तेंगगोला) बनवलेल्या लहान पात्रात देवाला तिळाचे तेल अर्पण केले जाते. भक्तांनी अर्पण केलेले तेल मंदिरातील दिवे प्रज्वलित करण्यासाठी वापरले जाते आणि हे अर्पण अत्यंत शुभ मानले जाते. याव्यतिरिक्त, इतर महत्त्वाच्या अर्पणांमध्ये पाल् पायसम, कूट्टू पायसम, कलभम, निरामला, अप्पम निवेद्यम, अदा निवेद्यम, पुष्पांजली आणि तुलाभारम यांचा समावेश होतो. हे वळीपाडू आशीर्वाद, समृद्धी आणि दैवी कृपेसाठी भक्तांकडून केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये



  • एर्नाकुलम जंक्शनपासून १० किमी, त्रिपुणीथुरा रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी आणि त्रिपुणीथुरा मेट्रो स्थानकापासून १ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • 
कोचीवरून त्रिपुणीथुरासाठी राज्य परिवहन (KSRTC) आणि स्थानिक बसेस वारंवार उपलब्ध आहेत.
  • 
खाजगी वाहने मंदिराच्या निश्चित पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • मंदिराच्या जवळ राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे