सिद्धेश्वर मंदिर
माजलगाव, ता. माजलगाव, जि. बीड
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील जोगेश्वरी देवी मंदिर व बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले परळी येथील वैजनाथ मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहेत. या व्यतिरिक्त जिल्ह्यात सुमारे पन्नासहून अधिक प्राचीन व प्रसिद्ध महादेव मंदिरे आहेत. चालुक्य, यादव, बहामनी, मुघल, मराठा व निजामशाही आदी सत्तांची प्रमुख केंद्रे बीड जिल्ह्यात होती. त्यामुळे या भागाला ऐतिहासिक व धार्मिक महत्त्व प्राप्त आहे. माजलगाव हे बीड जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. या गावच्या ग्रामदैवताचे, म्हणजेच सिद्धेश्वराचे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे.
बीड जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मध्यवर्ती भागात वसलेला, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध असा प्रदेश आहे. या जिल्ह्याच्या ईशान्येकडील माजलगाव शहर हे सिंधफणा नदीच्या काठावर वसले आहे. सिंधफणा नदी ही गोदावरीची एक प्रमुख उपनदी आहे. ती बीड जिल्ह्यातील बालाघाटच्या डोंगररांगांत उगम पावते आणि माजलगाव तालुक्यातून वाहत जाऊन मांजराठ येथे गोदावरीला मिळते. या भौगोलिक स्थानामुळेच माजलगावला प्राचीन काळापासून कृषी आणि व्यापाराचे केंद्र म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
याच शहराच्या प्राचीनतेची साक्ष देणारे आणि शहराच्या अध्यात्मिक जाणिवेचा केंद्रबिंदू असणारे स्थान म्हणजे सिद्धेश्वर मंदिर होय. शहराच्या जुन्या भागात, सिंधफणा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर शतकानुशतके चालत आलेल्या शैव परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार आणि पुरातत्वीय अवशेषांवरून हे मंदिर माजलगाव शहरातील सर्वात प्राचीन मंदिर मानले जाते.
हे मंदिर गावापासून काही अंतरावर आहे. तसेच मंदिराजवळ मारुती व श्रीराम यांची लहान मंदिरे आहेत. सिद्धेश्वर मंदिरास सुमारे पंधरा फूट उंच भक्कम तटबंदी आहे. तटबंदीत मुख्य प्रवेशद्वार आहे. ते रस्त्यापेक्षा सुमारे आठ फूट उंचीवर असल्यामुळे प्रवेशद्वारास दहा पायऱ्या आहेत. कोरीव पाषाणात बांधलेल्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला लोखंडी सुरक्षा कठडे आहेत. प्रवेशद्वारासमोर दोन्ही बाजूला चौथरे आहेत, तर भिंतींवर जय-विजय द्वारपालांची चित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे आणि ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. प्रवेशद्वारावर महिरपी तोरण आहे, त्याच्या वर दोन्ही बाजूला चक्रनक्षी आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर,
आणखी काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या पेव्हर ब्लॉक आच्छादित प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. प्रांगणात डाव्या बाजूला प्रशस्त चौथऱ्यावर मंडप आहे. त्याचा वापर अन्नछत्र म्हणून केला जातो. प्रांगणात सांस्कृतिक कार्यक्रम व विवाह सोहळे पार पडण्यासाठी सभागृह आहे. तटबंदीला लागून प्राचीन काळात बांधल्या गेलेल्या दगडी बांधकाम असलेल्या ओवऱ्या आहेत. त्यांचा वापर भाविकांसाठी विश्रामस्थान व भक्तनिवास म्हणून केला जातो. प्रांगणात दिसणाऱ्या प्राचीन समाध्या संत-महंतांच्या असल्याचे येथील ग्रामस्थ सांगतात.
मंदिरासमोर नंदीमंडप आहे. सुमारे तीन फूट उंच चौथरा व त्यावर चारही कोनांवर स्तंभ आणि त्यावर छत आहे. छतावर शिखर आहे. नंदीमंडपात वज्रपीठावर नंदीची प्राचीन मूर्ती व नंदीपुढे शिवपिंडी आहे. नंदीमंडपाच्या बाजूने प्रदक्षिणामार्ग आहे. बाजूला चौथऱ्यावर प्राचीन नागशिळा आहेत. सभामंडप व गर्भगृह अशी सिद्धेश्वर मंदिराची रचना आहे. मंदिरासमोर लोखंडी स्तंभांवर पत्र्याचे छत असलेला खुला सभामंडप आहे. या सभामंडपात मध्यभागी जमिनीवर कासव शिल्प आहे.
यापुढे प्राचीन पाषाणी बांधणीचे गर्भगृह सुमारे तीन फूट उंच चौथऱ्यावर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर पाच पायऱ्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला प्राचीन पाषाण मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे व ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. ललाटपट्टीवर चंद्र व सूर्य शिल्पे आहेत. अशी चंद्र-सूर्य शिल्पे असणे हे अनोखे व दुर्मिळ समजले जाते. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीतील शाळुंका जमिनीलगत आहे, तर त्यातील लिंगपाषाण सुमारे एक फूट उंच आहे. शिवपिंडीवर जलधारा धरलेले तांब्याचे अभिषेक पात्र छताला टांगलेले आहे. शिवपिंडीच्या बाजूला पितळी त्रिशूल आहे. तसेच चौरंगावर महादेवाचा उत्सवकाळात वापरला जाणारा पितळी मुखवटा आहे. गर्भगृहाचे छत भिंतीं
वर तोलले गेले आहे. द्वादशकोनी वितानावर चक्राकार नक्षी आहे.
गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने चौथऱ्यावर प्रदक्षिणामार्ग आहे. प्रदक्षिणामार्गावर काही प्राचीन मूर्ती व शिवपिंडी आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर पशू, पक्षी, चक्र व पद्म शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे. त्याच्या शीर्षभागी आमलक व कळस आहे. गर्भगृहावरील शिखर नंतरच्या काळात बांधले गेले असल्याचे सांगितले जाते.
महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. या दिवशी मंदिरात महाअभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण मासातील सर्व सोमवारी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते. मंदिरात चैत्रपाडवा, दसरा, दिवाळी, मकरसंक्रांत, कोजागिरी पौर्णिमा, कार्तिक पौर्णिमा आदी सण व उत्सव साजरे केले जातात. मंदिरात सोमवार, पौर्णिमा, अमावस्या, प्रदोष, एकादशी आदी दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते.
उपयुक्त माहिती:
- माजलगाव बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
- बीड येथून ७७ किमी अंतरावर
- जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून माजलगावसाठी एसटीची सुविधा
- खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
- परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
Siddheshwar Temple
Majalgaon, Taluka Majalgaon, District Beed
The Jogeshwari Devi Temple in Ambajogai and the Vaijnath Temple in Parli, one of the twelve Jyotirlingas, are particularly famous in Beed district. Apart from these, there are more than fifty ancient and renowned Mahadev temples in the district. Beed district was a major center for powers such as the Chalukyas, Yadavas, Bahamanis, Mughals, Marathas, and the Nizamshahi. Consequently, this region holds great historical and religious significance. Majalgaon is a taluka headquarters in Beed district. The temple of the village deity, Siddheshwar, is especially famous here.
Beed district is a historically and culturally rich region situated in the central part of Maharashtra. The city of Majalgaon, located in the northeastern part of this district, is nestled on the banks of the Sindphana River. The Sindphana River is a major tributary of the Godavari. It originates in the Balaghat mountain ranges of Beed district and flows through Majalgaon taluka to join the Godavari at Manjarath. Due to this geographical location, Majalgaon has held importance as a center of agriculture and trade since ancient times.
The Siddheshwar Temple is a site that bears witness to the antiquity of this city and serves as the focal point of its spiritual consciousness. Situated in the old part of the city on the banks of the Sindphana River, this temple is a major center of the Shaiva tradition that has continued for centuries. According to available historical references and archaeological remains, this is considered the most ancient temple in Majalgaon city.
This temple is located at a short distance from the village. There are also small temples dedicated to Maruti and Shriram near the main temple. The Siddheshwar Temple is surrounded by a sturdy fortification wall about fifteen feet high. The main entrance is located within this fortification. Since it is about eight feet higher than the road, there are ten steps leading to the entrance. There are iron safety railings on both sides of these carved stone steps. In front of the entrance, there are platforms on both sides, and images of the gatekeepers Jai and Vijay are painted on the walls. The door frames of the entrance feature vertical linear carvings, and there is a sculpture of Ganpati on the lintel. The entrance has an arched toran, above which are circular motifs on both sides. The entrance has ornate wooden shutters. After entering through the gateway,
one climbs a few more steps to enter the temple courtyard, which is covered with paver blocks. In the courtyard, there is a Tulsi Vrindavan in front of the temple. On the left side of the courtyard, there is a spacious pavilion on a raised platform, which is used as an Annachhatra (free food distribution center). There is a hall in the courtyard for cultural programs and wedding ceremonies. Along the fortification wall, there are stone-built cloisters constructed in ancient times. These are used as resting places for devotees and as a Bhaktaniwas (pilgrim lodging). Local villagers state that the ancient samadhis seen in the courtyard belong to saints and sages.
In front of the temple is the Nandi Mandap. It has a platform about three feet high, with pillars at all four corners supporting a roof. There is a shikhara (spire) atop the roof. Inside the Nandi Mandap, there is an ancient idol of Nandi on a Vajra-pitha, and a Shivlinga in front of the Nandi. There is a circumambulation path around the Nandi Mandap. On a side platform, there are ancient Nagshila (serpent stones). The Siddheshwar Temple is structured with a Sabha Mandap (assembly hall) and a Garbhagriha (sanctum sanctorum). In front of the temple, there is an open Sabha Mandap with a tin roof supported by iron pillars. In the center of this hall, there is a tortoise sculpture on the floor.
Beyond this is the Garbhagriha, built of ancient stone masonry on a platform about three feet high. There are five steps in front of the entrance to the Garbhagriha. There are ancient stone idols on both sides of the entrance. The door frames feature vertical linear carvings, and there is a Ganpati sculpture on the lintel. On the lintel strip, there are sculptures of the Moon and the Sun. The presence of such Moon-Sun sculptures is considered unique and rare. The entrance has ornate wooden shutters.
In the center of the Garbhagriha floor, there is a Swayambhu (self-manifested) Shivlinga. The Shalunka of the Shivlinga is at ground level, while the Linga stone is about one foot high. A copper Abhishek pot, which drips water onto the Shivlinga, is suspended from the ceiling. Beside the Shivlinga is a brass trident. There is also a brass mask of Mahadev on a pedestal, used during festival periods. The ceiling of the Garbhagriha is supported by the walls. The twelve-sided ceiling features circular carvings.
There is a circumambulation path on the platform outside the Garbhagriha. Along this path, there are some ancient idols and Shivlingas. Sculptures of animals, birds, wheels, and lotuses are carved on the outer walls of the temple. The roof of the Garbhagriha has a dome-shaped shikhara. At its apex are the Amalaka and the Kalash. It is said that the shikhara over the Garbhagriha was built at a later period.
Mahashivratri is the main annual fair celebrated here with great enthusiasm. During this time, thousands of devotees from the surrounding areas come for the darshan of the deity and to fulfill their vows. On this day, programs such as Maha-Abhishek, Bhajans, Kirtans, discourses, music, and Mahaprasad are organized at the temple. A huge crowd of devotees gathers at the temple on all Mondays of the Shravan month. Festivals and celebrations such as Chaitra Padwa, Dussehra, Diwali, Makar Sankranti, Kojagiri Purnima, and Kartik Purnima are also observed at the temple. The number of devotees visiting for darshan is high on Mondays, full moon days, new moon days, Pradosh, and Ekadashi.
Useful Information:
- 2 km from Majalgaon Bus Stand
- 77 km from Beed
- ST bus service available to Majalgaon from many cities in the district
- Private vehicles can reach the temple
- Accommodation and breakfast facilities available in the vicinity
सिद्धेश्वर मंदिर
माजलगाव, ता. माजलगाव, जि. बीड
बीड जिले के अंबाजोगाई स्थित जोगेश्वरी देवी मंदिर और बारह ज्योतिर्लिंगों में से एक, परली स्थित वैजनाथ मंदिर विशेष रूप से प्रसिद्ध हैं। इसके अतिरिक्त जिले में पचास से अधिक प्राचीन और प्रसिद्ध महादेव मंदिर हैं। चालुक्य, यादव, बहमनी, मुगल, मराठा और निजामशाही जैसी सत्ताओं के प्रमुख केंद्र बीड जिले में थे। इसी कारण इस क्षेत्र को ऐतिहासिक और धार्मिक महत्व प्राप्त है। माजलगाव बीड जिले का एक तहसील मुख्यालय है। इस नगर के ग्रामदेवता, अर्थात सिद्धेश्वर का मंदिर विशेष रूप से प्रसिद्ध है।
बीड जिला महाराष्ट्र के मध्यवर्ती भाग में बसा, ऐतिहासिक और सांस्कृतिक रूप से समृद्ध प्रदेश है। इस जिले के उत्तर-पूर्व में स्थित माजलगाव शहर सिंधफणा नदी के तट पर बसा है। सिंधफणा नदी गोदावरी की एक प्रमुख उपनदी है। इसका उद्गम बीड जिले की बालाघाट पर्वत श्रृंखलाओं में होता है और माजलगाव तहसील से बहते हुए यह मांजराठ के पास गोदावरी में मिल जाती है। इसी भौगोलिक स्थिति के कारण माजलगाव को प्राचीन काल से ही कृषि और व्यापार के केंद्र के रूप में महत्व प्राप्त हुआ है।
इसी शहर की प्राचीनता का प्रमाण देने वाला और शहर की आध्यात्मिक चेतना का केंद्र बिंदु सिद्धेश्वर मंदिर है। शहर के पुराने हिस्से में, सिंधफणा नदी के तट पर स्थित यह मंदिर सदियों से चली आ रही शैव परंपरा का प्रमुख केंद्र है। उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भों और पुरातात्विक अवशेषों के अनुसार, यह मंदिर माजलगाव शहर का सबसे प्राचीन मंदिर माना जाता है।
यह मंदिर गांव से कुछ दूरी पर स्थित है। मंदिर के समीप मारुति और श्रीराम के छोटे मंदिर हैं। सिद्धेश्वर मंदिर के चारों ओर लगभग १५ फुट ऊंची मजबूत चारदीवारी है। चारदीवारी में मुख्य प्रवेश द्वार है। यह सड़क से लगभग ८ फुट ऊंचाई पर स्थित है, इसलिए प्रवेश द्वार तक पहुँचने के लिए १० सीढ़ियाँ हैं। नक्काशीदार पत्थरों से बनी इन सीढ़ियों के दोनों ओर लोहे की सुरक्षा रेलिंग लगी है। प्रवेश द्वार के सामने दोनों ओर चबूतरे हैं, और दीवारों पर जय-विजय द्वारपालों के चित्र अंकित हैं। प्रवेश द्वार की चौखट पर खड़ी धार वाली नक्काशी है और ललाटबिंब पर गणपति की प्रतिमा है। प्रवेश द्वार पर मेहराबदार तोरण है, जिसके ऊपर दोनों ओर चक्र की नक्काशी है। प्रवेश द्वार में नक्काशीदार लकड़ी के पल्ले लगे हैं। प्रवेश द्वार से अंदर आने पर,
कुछ और सीढ़ियाँ चढ़कर मंदिर के पेवर ब्लॉक से ढके प्रांगण में प्रवेश होता है। प्रांगण में मंदिर के सामने तुलसी वृंदावन है। प्रांगण में बाईं ओर एक विशाल चबूतरे पर मंडप है, जिसका उपयोग अन्नक्षेत्र के रूप में किया जाता है। प्रांगण में सांस्कृतिक कार्यक्रमों और विवाह समारोहों के आयोजन के लिए एक सभागृह भी है। चारदीवारी से सटी हुई प्राचीन काल में निर्मित पत्थर की ओवारियाँ (कक्ष) हैं, जिनका उपयोग भक्तों के विश्राम और भक्त निवास के रूप में किया जाता है। ग्रामीणों का कहना है कि प्रांगण में दिखाई देने वाली प्राचीन समाधियाँ संत-महंतों की हैं।
मंदिर के सामने नंदी मंडप है। लगभग ३ फुट ऊंचे चबूतरे पर चार कोनों में स्तंभ और उन पर छत है। छत के ऊपर शिखर बना है। नंदी मंडप में वज्रपीठ पर नंदी की प्राचीन मूर्ति है और नंदी के सामने शिवपिंडी है। नंदी मंडप के चारों ओर प्रदक्षिणा मार्ग है। बगल के चबूतरे पर प्राचीन नागशिलाएं हैं। सिद्धेश्वर मंदिर की संरचना सभामंडप और गर्भगृह के रूप में है। मंदिर के सामने लोहे के स्तंभों पर टीन की छत वाला खुला सभामंडप है। इस सभामंडप में मध्य में जमीन पर कछुए की प्रतिमा है।
इसके आगे प्राचीन पाषाण निर्मित गर्भगृह लगभग ३ फुट ऊंचे चबूतरे पर स्थित है। गर्भगृह के प्रवेश द्वार के सामने ५ सीढ़ियाँ हैं। प्रवेश द्वार के दोनों ओर प्राचीन पाषाण मूर्तियाँ हैं। प्रवेश द्वार की चौखट पर खड़ी धार वाली नक्काशी है और ललाटबिंब पर गणपति की प्रतिमा है। ललाटपट्टी पर चंद्र और सूर्य की आकृतियाँ हैं। ऐसी चंद्र-सूर्य आकृतियों का होना अद्वितीय और दुर्लभ माना जाता है। प्रवेश द्वार में नक्काशीदार लकड़ी के पल्ले हैं।
गर्भगृह में जमीन पर मध्य में स्वयंभू शिवपिंडी है। शिवपिंडी की शाळुंका जमीन के स्तर पर है, जबकि लिंग पाषाण लगभग १ फुट ऊंचा है। शिवपिंडी पर जलधारा के लिए तांबे का अभिषेक पात्र छत से लटका हुआ है। शिवपिंडी के पास पीतल का त्रिशूल है। साथ ही एक चौरंग पर महादेव का पीतल का मुखौटा है, जिसका उपयोग उत्सव के दौरान किया जाता है। गर्भगृह की छत दीवारों पर टिकी है। द्वादशकोणीय छत पर चक्राकार नक्काशी है। गर्भगृह के बाहरी ओर चबूतरे पर प्रदक्षिणा मार्ग है। प्रदक्षिणा मार्ग पर कुछ प्राचीन मूर्तियाँ और शिवपिंडी हैं। मंदिर की बाहरी दीवारों पर पशु, पक्षी, चक्र और कमल की आकृतियाँ उकेरी गई हैं। गर्भगृह की छत पर गुंबदाकार शिखर है। इसके शीर्ष पर आमलक और कलश है। कहा जाता है कि गर्भगृह का शिखर बाद के काल में निर्मित किया गया है।
महाशिवरात्रि यहाँ का मुख्य वार्षिक उत्सव है, जो बड़े उत्साह के साथ मनाया जाता है। इस अवसर पर आसपास के हजारों भक्त दर्शन और मन्नत पूरी करने के लिए आते हैं। इस दिन मंदिर में महाअभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत और महाप्रसाद जैसे कार्यक्रमों का आयोजन किया जाता है। श्रावण मास के सभी सोमवार को मंदिर में भक्तों की भारी भीड़ उमड़ती है। मंदिर में चैत्र पाड़वा, दशहरा, दीपावली, मकर संक्रांति, कोजागिरी पूर्णिमा, कार्तिक पूर्णिमा आदि त्योहार मनाए जाते हैं। सोमवार, पूर्णिमा, अमावस्या, प्रदोष और एकादशी के दिन भी दर्शन के लिए आने वाले भक्तों की संख्या अधिक होती है।
उपयोगी जानकारी:
- माजलगाव बस स्टैंड से २ किमी की दूरी पर
- बीड से ७७ किमी की दूरी पर
- जिले के अनेक शहरों से माजलगाव के लिए एसटी बस सेवा उपलब्ध
- निजी वाहन मंदिर तक आ सकते हैं
- परिसर में निवास और भोजन की सुविधा उपलब्ध
સિદ્ધેશ્વર મંદિર
માજલગાંવ, તા. માજલગાંવ, જિ. બીડ
બીડ જિલ્લાના અંબાજોગાઈ ખાતેનું જોગેશ્વરી દેવી મંદિર અને બાર જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું એક એવું પરળીનું વૈજનાથ મંદિર વિશેષ પ્રસિદ્ધ છે. આ ઉપરાંત જિલ્લામાં આશરે પચાસથી વધુ પ્રાચીન અને પ્રસિદ્ધ મહાદેવ મંદિરો આવેલા છે. ચાલુક્ય, યાદવ, બહમની, મુઘલ, મરાઠા અને નિઝામશાહી જેવી સત્તાઓના મુખ્ય કેન્દ્રો બીડ જિલ્લામાં હતા. તેથી આ વિસ્તારને ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ પ્રાપ્ત થયું છે. માજલગાંવ એ બીડ જિલ્લાનું તાલુકાનું મથક છે. આ ગામના ગ્રામદેવતા એટલે કે સિદ્ધેશ્વરનું મંદિર વિશેષ પ્રસિદ્ધ છે.
બીડ જિલ્લો મહારાષ્ટ્રના મધ્ય ભાગમાં વસેલો, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ સમૃદ્ધ એવો પ્રદેશ છે. આ જિલ્લાના ઈશાન ખૂણે આવેલું માજલગાંવ શહેર સિંધફણા નદીના કિનારે વસેલું છે. સિંધફણા નદી એ ગોદાવરીની એક મુખ્ય ઉપનદી છે. તે બીડ જિલ્લાની બાલાઘાટની પહાડીઓમાં ઉદભવે છે અને માજલગાંવ તાલુકામાંથી વહીને માંજરાઠ ખાતે ગોદાવરીને મળે છે. આ ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે જ માજલગાંવને પ્રાચીન કાળથી કૃષિ અને વ્યાપારના કેન્દ્ર તરીકે મહત્વ પ્રાપ્ત થયું છે.
આ શહેરની પ્રાચીનતાની સાક્ષી પૂરતું અને શહેરની આધ્યાત્મિક ચેતનાનું કેન્દ્રબિંદુ એટલે સિદ્ધેશ્વર મંદિર. શહેરના જૂના ભાગમાં, સિંધફણા નદીના કિનારે વસેલું આ મંદિર સદીઓથી ચાલી આવતી શૈવ પરંપરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક સંદર્ભો અને પુરાતત્વીય અવશેષો પરથી આ મંદિર માજલગાંવ શહેરનું સૌથી પ્રાચીન મંદિર માનવામાં આવે છે.
આ મંદિર ગામથી થોડે દૂર આવેલું છે. તેમજ મંદિરની નજીક મારુતિ અને શ્રીરામનાં નાનાં મંદિરો છે. સિદ્ધેશ્વર મંદિરને આશરે પંદર ફૂટ ઊંચી મજબૂત દીવાલ (તટબંધી) છે. દીવાલમાં મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે. તે રસ્તા કરતા આશરે આઠ ફૂટ ઊંચાઈ પર હોવાથી પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચવા માટે દસ પગથિયાં છે. કોતરણીવાળા પથ્થરમાં બનાવેલા પગથિયાંની બંને બાજુએ લોખંડની સુરક્ષા રેલિંગ છે. પ્રવેશદ્વારની સામે બંને બાજુએ ઓટલા છે, જ્યારે દીવાલો પર જય-વિજય દ્વારપાળોનાં ચિત્રો દોરેલાં છે. પ્રવેશદ્વારની ફ્રેમ પર ઊભી ધારની નકશી છે અને લલાટબિંબ પર ગણપતિનું શિલ્પ છે. પ્રવેશદ્વાર પર કમાનદાર તોરણ છે, તેની ઉપર બંને બાજુએ ચક્રની નકશી છે. પ્રવેશદ્વારને નકશીદાર લાકડાના દરવાજા છે. પ્રવેશદ્વારમાંથી અંદર આવ્યા પછી,
વધુ કેટલાક પગથિયાં ચઢીને મંદિરના પેવર બ્લોકથી આચ્છાદિત પ્રાંગણમાં પ્રવેશ થાય છે. પ્રાંગણમાં મંદિરની સામે તુલસી ક્યારો છે. પ્રાંગણમાં ડાબી બાજુએ વિશાળ ઓટલા પર મંડપ છે. તેનો ઉપયોગ અન્નક્ષેત્ર તરીકે કરવામાં આવે છે. પ્રાંગણમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને લગ્ન પ્રસંગો યોજવા માટે સભાગૃહ છે. દીવાલને અડીને પ્રાચીન કાળમાં બાંધવામાં આવેલી પથ્થરની ઓરડીઓ છે. તેનો ઉપયોગ ભક્તો માટે વિશ્રામસ્થાન અને ભક્તનિવાસ તરીકે કરવામાં આવે છે. પ્રાંગણમાં દેખાતી પ્રાચીન સમાધિઓ સંત-મહંતોની હોવાનું અહીંના ગ્રામજનો જણાવે છે.
મંદિરની સામે નંદીમંડપ છે. આશરે ત્રણ ફૂટ ઊંચો ઓટલો અને તેના પર ચારેય ખૂણે સ્તંભો અને તેના પર છત છે. છત પર શિખર છે. નંદીમંડપમાં વજ્રપીઠ પર નંદીની પ્રાચીન મૂર્તિ અને નંદીની સામે શિવપિંડી છે. નંદીમંડપની આસપાસ પ્રદક્ષિણા માર્ગ છે. બાજુના ઓટલા પર પ્રાચીન નાગશિલાઓ છે. સભામંડપ અને ગર્ભગૃહ એવી સિદ્ધેશ્વર મંદિરની રચના છે. મંદિરની સામે લોખંડના સ્તંભો પર પતરાની છતવાળો ખુલ્લો સભામંડપ છે. આ સભામંડપમાં મધ્યમાં જમીન પર કાચબાનું શિલ્પ છે.
આ પછી પ્રાચીન પથ્થરના બાંધકામવાળું ગર્ભગૃહ આશરે ત્રણ ફૂટ ઊંચા ઓટલા પર છે. ગર્ભગૃહના પ્રવેશદ્વારની સામે પાંચ પગથિયાં છે. પ્રવેશદ્વારની બંને બાજુએ પ્રાચીન પથ્થરની મૂર્તિઓ છે. પ્રવેશદ્વારની ફ્રેમ પર ઊભી ધારની નકશી છે અને લલાટબિંબ પર ગણપતિનું શિલ્પ છે. લલાટપટ્ટી પર ચંદ્ર અને સૂર્યનાં શિલ્પો છે. આવા ચંદ્ર-સૂર્ય શિલ્પો હોવા તે અનોખું અને દુર્લભ ગણાય છે. પ્રવેશદ્વારને નકશીદાર લાકડાના દરવાજા છે.
ગર્ભગૃહમાં જમીન પર મધ્યમાં સ્વયંભૂ શિવપિંડી છે. શિવપિંડીની શાળુંકા જમીન સાથે જોડાયેલી છે, જ્યારે તેમાં રહેલું લિંગ આશરે એક ફૂટ ઊંચું છે. શિવપિંડી પર જળધારા માટે તાંબાનું અભિષેક પાત્ર છત પરથી લટકાવેલું છે. શિવપિંડીની બાજુમાં પિત્તળનો ત્રિશૂળ છે. તેમજ ચોરંગ પર મહાદેવનો ઉત્સવ દરમિયાન વપરાતો પિત્તળનો મુખવટો છે. ગર્ભગૃહની છત દીવાલો પર ટકેલી છે. બાર ખૂણાવાળી છત પર ચક્રાકાર નકશી છે.
ગર્ભગૃહની બહારની બાજુએ ઓટલા પર પ્રદક્ષિણા માર્ગ છે. પ્રદક્ષિણા માર્ગ પર કેટલીક પ્રાચીન મૂર્તિઓ અને શિવપિંડીઓ છે. મંદિરની બહારની દીવાલો પર પશુ, પક્ષી, ચક્ર અને પદ્મનાં શિલ્પો કોતરેલાં છે. ગર્ભગૃહની છત પર ઘુમ્મટાકાર શિખર છે. તેના ટોચના ભાગે આમલક અને કળશ છે. ગર્ભગૃહ પરનું શિખર પાછળના સમયમાં બાંધવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે.
મહાશિવરાત્રી એ અહીંનો મુખ્ય વાર્ષિક ઉત્સવ છે જે ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે. આ સમયે આસપાસના હજારો ભક્તો દેવના દર્શન માટે અને માનતા પૂરી કરવા માટે આવે છે. આ દિવસે મંદિરમાં મહાઅભિષેક, ભજન, કીર્તન, પ્રવચન, સંગીત, મહાપ્રસાદ વગેરે કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. શ્રાવણ મહિનાના તમામ સોમવારે મંદિરમાં ભક્તોની ભારે ભીડ ઉમટી પડે છે. મંદિરમાં ચૈત્ર સુદ એકમ, દશેરા, દિવાળી, મકર સંક્રાંતિ, કોજાગિરી પૂર્ણિમા, કાર્તિક પૂર્ણિમા વગેરે તહેવારો અને ઉત્સવો ઉજવવામાં આવે છે. મંદિરમાં સોમવાર, પૂર્ણિમા, અમાસ, પ્રદોષ, એકાદશી વગેરે દિવસે દર્શન માટે આવતા ભક્તોની સંખ્યા મોટી હોય છે.
ઉપયોગી માહિતી:
- માજલગાંવ બસ સ્ટેન્ડથી ૨ કિમી અંતરે
- બીડથી ૭૭ કિમી અંતરે
- જિલ્લાના અનેક શહેરોમાંથી માજલગાંવ માટે એસટીની સુવિધા
- ખાનગી વાહનો મંદિર સુધી આવી શકે છે
- આસપાસ રહેવા અને જમવાની સુવિધા
सिद्धेश्वर मंदिर
माजलगाव, ता. माजलगाव, जि. बीड
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील जोगेश्वरी देवी मंदिर आणि बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले परळी येथील वैजनाथ मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहेत. याव्यतिरिक्त जिल्ह्यात सुमारे ५० हून अधिक प्राचीन आणि प्रसिद्ध महादेव मंदिरे आहेत. चालुक्य, यादव, बहामनी, मुघल, मराठा आणि निजामशाही आदी सत्तांची प्रमुख केंद्रे बीड जिल्ह्यात होती. त्यामुळे या भागाला ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माजलगाव हे बीड जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. या गावच्या ग्रामदैवताचे, म्हणजेच सिद्धेश्वराचे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे.
बीड जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मध्यवर्ती भागात वसलेला, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध असा प्रदेश आहे. या जिल्ह्याच्या ईशान्येकडील माजलगाव शहर हे सिंधफणा नदीच्या काठावर वसले आहे. सिंधफणा नदी ही गोदावरीची एक प्रमुख उपनदी आहे. ती बीड जिल्ह्यातील बालाघाटच्या डोंगररांगांत उगम पावते आणि माजलगाव तालुक्यातून वाहत जाऊन मांजराठ येथे गोदावरीला मिळते. या भौगोलिक स्थानामुळेच माजलगावला प्राचीन काळापासून कृषी आणि व्यापाराचे केंद्र म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
याच शहराच्या प्राचीनतेची साक्ष देणारे आणि शहराच्या आध्यात्मिक जाणिवेचा केंद्रबिंदू असणारे स्थान म्हणजे सिद्धेश्वर मंदिर होय. शहराच्या जुन्या भागात, सिंधफणा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर शतकानुशतके चालत आलेल्या शैव परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार आणि पुरातत्वीय अवशेषांवरून हे मंदिर माजलगाव शहरातील सर्वात प्राचीन मंदिर मानले जाते.
हे मंदिर गावापासून काही अंतरावर आहे. तसेच मंदिराजवळ मारुती व श्रीराम यांची लहान मंदिरे आहेत. सिद्धेश्वर मंदिरास सुमारे १५ फूट उंच भक्कम तटबंदी आहे. तटबंदीत मुख्य प्रवेशद्वार आहे. ते रस्त्यापेक्षा सुमारे ८ फूट उंचीवर असल्यामुळे प्रवेशद्वारास १० पायऱ्या आहेत. कोरीव पाषाणात बांधलेल्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला लोखंडी सुरक्षा कठडे आहेत. प्रवेशद्वारासमोर दोन्ही बाजूला चौथरे आहेत, तर भिंतींवर जय-विजय द्वारपालांची चित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे आणि ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. प्रवेशद्वारावर महिरपी तोरण आहे, त्याच्या वर दोन्ही बाजूला चक्रनक्षी आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर,
आणखी काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या पेव्हर ब्लॉक आच्छादित प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. प्रांगणात डाव्या बाजूला प्रशस्त चौथऱ्यावर मंडप आहे. त्याचा वापर अन्नछत्र म्हणून केला जातो. प्रांगणात सांस्कृतिक कार्यक्रम व विवाह सोहळे पार पडण्यासाठी सभागृह आहे. तटबंदीला लागून प्राचीन काळात बांधल्या गेलेल्या दगडी बांधकाम असलेल्या ओवऱ्या आहेत. त्यांचा वापर भाविकांसाठी विश्रामस्थान व भक्तनिवास म्हणून केला जातो. प्रांगणात दिसणाऱ्या प्राचीन समाध्या संत-महंतांच्या असल्याचे येथील ग्रामस्थ सांगतात.
मंदिरासमोर नंदीमंडप आहे. सुमारे ३ फूट उंच चौथरा व त्यावर चारही कोनांवर स्तंभ आणि त्यावर छत आहे. छतावर शिखर आहे. नंदीमंडपात वज्रपीठावर नंदीची प्राचीन मूर्ती व नंदीपुढे शिवपिंडी आहे. नंदीमंडपाच्या बाजूने प्रदक्षिणामार्ग आहे. बाजूला चौथऱ्यावर प्राचीन नागशिळा आहेत. सभामंडप व गर्भगृह अशी सिद्धेश्वर मंदिराची रचना आहे. मंदिरासमोर लोखंडी स्तंभांवर पत्र्याचे छत असलेला खुला सभामंडप आहे. या सभामंडपात मध्यभागी जमिनीवर कासव शिल्प आहे.
यापुढे प्राचीन पाषाणी बांधणीचे गर्भगृह सुमारे ३ फूट उंच चौथऱ्यावर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर ५ पायऱ्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला प्राचीन पाषाण मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे व ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. ललाटपट्टीवर चंद्र व सूर्य शिल्पे आहेत. अशी चंद्र-सूर्य शिल्पे असणे हे अनोखे व दुर्मिळ समजले जाते. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीतील शाळुंका जमिनीलगत आहे, तर त्यातील लिंगपाषाण सुमारे १ फूट उंच आहे. शिवपिंडीवर जलधारा धरलेले तांब्याचे अभिषेक पात्र छताला टांगलेले आहे. शिवपिंडीच्या बाजूला पितळी त्रिशूल आहे. तसेच चौरंगावर महादेवाचा उत्सवकाळात वापरला जाणारा पितळी मुखवटा आहे. गर्भगृहाचे छत भिंतींवर तोलले गेले आहे. द्वादशकोनी वितानावर चक्राकार नक्षी आहे. गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने चौथऱ्यावर प्रदक्षिणामार्ग आहे. प्रदक्षिणामार्गावर काही प्राचीन मूर्ती व शिवपिंडी आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर पशू, पक्षी, चक्र व पद्म शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे. त्याच्या शीर्षभागी आमलक व कळस आहे. गर्भगृहावरील शिखर नंतरच्या काळात बांधले गेले असल्याचे सांगितले जाते.
महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. या दिवशी मंदिरात महाअभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण मासातील सर्व सोमवारी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते. मंदिरात चैत्रपाडवा, दसरा, दिवाळी, मकरसंक्रांत, कोजागिरी पौर्णिमा, कार्तिक पौर्णिमा आदी सण व उत्सव साजरे केले जातात. मंदिरात सोमवार, पौर्णिमा, अमावस्या, प्रदोष, एकादशी आदी दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते.
उपयुक्त माहिती:
- माजलगाव बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
- बीड येथून ७७ किमी अंतरावर
- जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून माजलगावसाठी एसटीची सुविधा
- खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
- परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
सिद्धेश्वर मंदिर
మాజల్గావ్, తా. మాజల్గావ్, జి. బీడ్
బీడ్ జిల్లాలోని అంబాజోగైలో ఉన్న జోగేశ్వరి దేవి ఆలయం మరియు పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటైన పర్లిలోని వైజనాథ్ ఆలయం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందినవి. ఇవి కాకుండా జిల్లాలో సుమారు ౫౦ కంటే ఎక్కువ ప్రాచీన మరియు ప్రసిద్ధ మహాదేవ ఆలయాలు ఉన్నాయి. చాళుక్య, యాదవ, బహమనీ, మొఘల్, మరాఠా మరియు నిజాం షాహీ వంటి రాజ్యాలకు బీడ్ జిల్లా ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. అందుకే ఈ ప్రాంతానికి చారిత్రక మరియు ధార్మిక ప్రాముఖ్యత లభించింది. మాజల్గావ్ అనేది బీడ్ జిల్లాలోని ఒక తాలూకా కేంద్రం. ఈ ఊరి గ్రామ దైవమైన సిద్ధేశ్వరుని ఆలయం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది.
బీడ్ జిల్లా మహారాష్ట్ర మధ్యభాగంలో ఉన్న, చారిత్రక మరియు సాంస్కృతిక సంపద కలిగిన ప్రాంతం. ఈ జిల్లాకు ఈశాన్య దిశలో ఉన్న మాజల్గావ్ నగరం సింధఫణ నది ఒడ్డున ఉంది. సింధఫణ నది గోదావరికి ఒక ప్రధాన ఉపనది. ఇది బీడ్ జిల్లాలోని బాలాఘాట్ కొండల్లో పుట్టి, మాజల్గావ్ తాలూకా గుండా ప్రవహించి మాంజరాఠ వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది. ఈ భౌగోళిక స్థానం కారణంగా మాజల్గావ్కు ప్రాచీన కాలం నుండి వ్యవసాయ మరియు వ్యాపార కేంద్రంగా ప్రాముఖ్యత లభించింది.
ఈ నగర ప్రాచీనతకు సాక్ష్యంగా మరియు ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా నిలిచిన స్థలమే సిద్ధేశ్వర ఆలయం. నగరంలోని పాత భాగంలో, సింధఫణ నది ఒడ్డున ఉన్న ఈ ఆలయం శతాబ్దాలుగా వస్తున్న శైవ సంప్రదాయానికి ప్రధాన కేంద్రం. లభించిన చారిత్రక ఆధారాలు మరియు పురావస్తు అవశేషాల ప్రకారం, ఈ ఆలయం మాజల్గావ్ నగరంలోనే అత్యంత ప్రాచీనమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఈ ఆలయం గ్రామానికి కొంత దూరంలో ఉంది. ఆలయం సమీపంలో మారుతి మరియు శ్రీరాముని చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. సిద్ధేశ్వర ఆలయానికి సుమారు ౧౫ అడుగుల ఎత్తైన బలమైన ప్రాకారం ఉంది. ప్రాకారానికి ప్రధాన ద్వారం ఉంది. ఇది రోడ్డు కంటే సుమారు ౮ అడుగుల ఎత్తులో ఉండటం వల్ల ప్రవేశ ద్వారానికి ౧౦ మెట్లు ఉన్నాయి. చెక్కబడిన రాతి మెట్లకు ఇరువైపులా ఇనుప రక్షణ కంచెలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా చబుత్రాలు ఉన్నాయి, గోడలపై జయ-విజయ ద్వారపాలకుల చిత్రాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారపు స్తంభాలపై నిలువు వరుసల అలంకరణ మరియు లలాటబింబంపై గణపతి శిల్పం ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారంపై తోరణం ఉంది, దాని పైన ఇరువైపులా చక్రాల అలంకరణ ఉంది. ప్రవేశ ద్వారానికి అందమైన చెక్క తలుపులు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారం గుండా లోపలికి వచ్చాక,
మరికొన్ని మెట్లు ఎక్కి పేవర్ బ్లాకులతో కప్పబడిన ఆలయ ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశిస్తాము. ప్రాంగణంలో ఆలయానికి ఎదురుగా తులసి బృందావనం ఉంది. ప్రాంగణంలో ఎడమ వైపున విశాలమైన చబుత్రాపై మండపం ఉంది. దీనిని అన్నదాన కేంద్రంగా ఉపయోగిస్తారు. ప్రాంగణంలో సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు మరియు వివాహ వేడుకల కోసం సభా భవనం ఉంది. ప్రాకారానికి ఆనుకుని ప్రాచీన కాలంలో నిర్మించిన రాతి కట్టడాల గదులు ఉన్నాయి. వీటిని భక్తుల విశ్రాంతి గృహాలుగా ఉపయోగిస్తారు. ప్రాంగణంలో కనిపించే ప్రాచీన సమాధులు సత్పురుషులవని గ్రామస్థులు చెబుతుంటారు.
ఆలయానికి ఎదురుగా నంది మండపం ఉంది. సుమారు ౩ అడుగుల ఎత్తైన చబుత్రా, దానిపై నాలుగు మూలల స్తంభాలు మరియు పైన కప్పు ఉన్నాయి. కప్పుపై శిఖరం ఉంది. నంది మండపంలో వజ్రపీఠంపై నంది యొక్క ప్రాచీన విగ్రహం మరియు నందికి ముందు శివలింగం ఉన్నాయి. నంది మండపం చుట్టూ ప్రదక్షిణ మార్గం ఉంది. పక్కనే ఉన్న చబుత్రాపై ప్రాచీన నాగశిలలు ఉన్నాయి. సభా మండపం మరియు గర్భాలయం సిద్ధేశ్వర ఆలయ నిర్మాణం. ఆలయానికి ఎదురుగా ఇనుప స్తంభాలపై రేకుల కప్పు ఉన్న బహిరంగ సభా మండపం ఉంది. ఈ సభా మండపంలో మధ్యలో నేలపై తాబేలు శిల్పం ఉంది.
దీని తర్వాత ప్రాచీన రాతి కట్టడంతో కూడిన గర్భాలయం సుమారు ౩ అడుగుల ఎత్తైన చబుత్రాపై ఉంది. గర్భాలయ ప్రవేశ ద్వారానికి ఎదురుగా ౫ మెట్లు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా ప్రాచీన రాతి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారపు స్తంభాలపై నిలువు వరుసల అలంకరణ మరియు లలాటబింబంపై గణపతి శిల్పం ఉన్నాయి. లలాటపట్టిపై చంద్ర మరియు సూర్య శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇటువంటి చంద్ర-సూర్య శిల్పాలు ఉండటం చాలా అరుదుగా పరిగణించబడుతుంది. ప్రవేశ ద్వారానికి అందమైన చెక్క తలుపులు ఉన్నాయి.
గర్భాలయంలో నేలపై మధ్యలో స్వయంభూ శివలింగం ఉంది. శివలింగంలోని పానవట్టం నేలకు ఆనుకుని ఉంది, అయితే లింగం సుమారు ౧ అడుగు ఎత్తు ఉంటుంది. శివలింగంపై నీటి ధారను వదిలే రాగి అభిషేక పాత్ర పైకప్పుకు వేలాడదీయబడింది. శివలింగం పక్కన ఇత్తడి త్రిశూలం ఉంది. అలాగే పీఠంపై మహాదేవుని ఉత్సవాల సమయంలో ఉపయోగించే ఇత్తడి ముఖచిత్రం ఉంది. గర్భాలయ పైకప్పు గోడలపై ఆధారపడి ఉంది. ద్వాదశకోణీ వితానంపై చక్రాకార అలంకరణ ఉంది.
గర్భాలయానికి వెలుపలి వైపు చబుత్రాపై ప్రదక్షిణ మార్గం ఉంది. ప్రదక్షిణ మార్గంలో కొన్ని ప్రాచీన విగ్రహాలు మరియు శివలింగాలు ఉన్నాయి. ఆలయ వెలుపలి గోడలపై పశువులు, పక్షులు, చక్రం మరియు పద్మ శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. గర్భాలయ పైకప్పుపై గుమ్మటం ఆకారంలో శిఖరం ఉంది. దాని పైభాగంలో ఆమలకం మరియు కలశం ఉన్నాయి. గర్భాలయంపై ఉన్న శిఖరం తరువాతి కాలంలో నిర్మించబడిందని చెబుతారు.
మహాశివరాత్రి ఇక్కడి ప్రధాన వార్షిక జాతర, ఇది ఎంతో ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు. ఈ సమయంలో పరిసర ప్రాంతాల నుండి వేలాది మంది భక్తులు దైవ దర్శనానికి మరియు మొక్కులు తీర్చుకోవడానికి వస్తారు. ఈ రోజున ఆలయంలో మహాభిషేకం, భజన, కీర్తన, ప్రవచనం, సంగీతం, మహాప్రసాదం వంటి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. శ్రావణ మాసంలోని ప్రతి సోమవారం ఆలయంలో భక్తుల రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఆలయంలో చైత్ర పాడ్యమి, దసరా, దీపావళి, మకర సంక్రాంతి, కోజగిరి పౌర్ణమి, కార్తీక పౌర్ణమి వంటి పండుగలు జరుపుకుంటారు. సోమవారం, పౌర్ణమి, అమావాస్య, ప్రదోషం, ఏకాదశి వంటి రోజుల్లో దర్శనానికి వచ్చే భక్తుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఉపయోగకరమైన సమాచారం:
- మాజల్గావ్ బస్ స్టాండ్ నుండి ౨ కి.మీ దూరంలో
- బీడ్ నుండి ౭౭ కి.మీ దూరంలో
- జిల్లాలోని అనేక నగరాల నుండి మాజల్గావ్కు ఎస్టి బస్సు సౌకర్యం
- ప్రైవేట్ వాహనాలు ఆలయం వరకు రావచ్చు
- పరిసరాల్లో వసతి మరియు అల్పాహార సౌకర్యం ఉంది
सिद्धेश्वर मंदिर
माजलगाव, ता. माजलगाव, जि. बीड
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील जोगेश्वरी देवी मंदिर व बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले परळी येथील वैजनाथ मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहेत. या व्यतिरिक्त जिल्ह्यात सुमारे ५० हून अधिक प्राचीन व प्रसिद्ध महादेव मंदिरे आहेत. चालुक्य, यादव, बहामनी, मुघल, मराठा व निजामशाही आदी सत्तांची प्रमुख केंद्रे बीड जिल्ह्यात होती. त्यामुळे या भागाला ऐतिहासिक व धार्मिक महत्त्व प्राप्त आहे. माजलगाव हे बीड जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. या गावच्या ग्रामदैवताचे, म्हणजेच सिद्धेश्वराचे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे.
बीड जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मध्यवर्ती भागात वसलेला, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध असा प्रदेश आहे. या जिल्ह्याच्या ईशान्येकडील माजलगाव शहर हे सिंधफणा नदीच्या काठावर वसले आहे. सिंधफणा नदी ही गोदावरीची एक प्रमुख उपनदी आहे. ती बीड जिल्ह्यातील बालाघाटच्या डोंगररांगांत उगम पावते आणि माजलगाव तालुक्यातून वाहत जाऊन मांजराठ येथे गोदावरीला मिळते. या भौगोलिक स्थानामुळेच माजलगावला प्राचीन काळापासून कृषी आणि व्यापाराचे केंद्र म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
याच शहराच्या प्राचीनतेची साक्ष देणारे आणि शहराच्या अध्यात्मिक जाणिवेचा केंद्रबिंदू असणारे स्थान म्हणजे सिद्धेश्वर मंदिर होय. शहराच्या जुन्या भागात, सिंधफणा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर शतकानुशतके चालत आलेल्या शैव परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार आणि पुरातत्वीय अवशेषांवरून हे मंदिर माजलगाव शहरातील सर्वात प्राचीन मंदिर मानले जाते.
हे मंदिर गावापासून काही अंतरावर आहे. तसेच मंदिराजवळ मारुती व श्रीराम यांची लहान मंदिरे आहेत. सिद्धेश्वर मंदिरास सुमारे १५ फूट उंच भक्कम तटबंदी आहे. तटबंदीत मुख्य प्रवेशद्वार आहे. ते रस्त्यापेक्षा सुमारे ८ फूट उंचीवर असल्यामुळे प्रवेशद्वारास १० पायऱ्या आहेत. कोरीव पाषाणात बांधलेल्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला लोखंडी सुरक्षा कठडे आहेत. प्रवेशद्वारासमोर दोन्ही बाजूला चौथरे आहेत, तर भिंतींवर जय-विजय द्वारपालांची चित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे आणि ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. प्रवेशद्वारावर महिरपी तोरण आहे, त्याच्या वर दोन्ही बाजूला चक्रनक्षी आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर,
आणखी काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या पेव्हर ब्लॉक आच्छादित प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. प्रांगणात डाव्या बाजूला प्रशस्त चौथऱ्यावर मंडप आहे. त्याचा वापर अन्नछत्र म्हणून केला जातो. प्रांगणात सांस्कृतिक कार्यक्रम व विवाह सोहळे पार पडण्यासाठी सभागृह आहे. तटबंदीला लागून प्राचीन काळात बांधल्या गेलेल्या दगडी बांधकाम असलेल्या ओवऱ्या आहेत. त्यांचा वापर भाविकांसाठी विश्रामस्थान व भक्तनिवास म्हणून केला जातो. प्रांगणात दिसणाऱ्या प्राचीन समाध्या संत-महंतांच्या असल्याचे येथील ग्रामस्थ सांगतात.
मंदिरासमोर नंदीमंडप आहे. सुमारे ३ फूट उंच चौथरा व त्यावर चारही कोनांवर स्तंभ आणि त्यावर छत आहे. छतावर शिखर आहे. नंदीमंडपात वज्रपीठावर नंदीची प्राचीन मूर्ती व नंदीपुढे शिवपिंडी आहे. नंदीमंडपाच्या बाजूने प्रदक्षिणामार्ग आहे. बाजूला चौथऱ्यावर प्राचीन नागशिळा आहेत. सभामंडप व गर्भगृह अशी सिद्धेश्वर मंदिराची रचना आहे. मंदिरासमोर लोखंडी स्तंभांवर पत्र्याचे छत असलेला खुला सभामंडप आहे. या सभामंडपात मध्यभागी जमिनीवर कासव शिल्प आहे.
यापुढे प्राचीन पाषाणी बांधणीचे गर्भगृह सुमारे ३ फूट उंच चौथऱ्यावर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर ५ पायऱ्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला प्राचीन पाषाण मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे व ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. ललाटपट्टीवर चंद्र व सूर्य शिल्पे आहेत. अशी चंद्र-सूर्य शिल्पे असणे हे अनोखे व दुर्मिळ समजले जाते. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीतील शाळुंका जमिनीलगत आहे, तर त्यातील लिंगपाषाण सुमारे १ फूट उंच आहे. शिवपिंडीवर जलधारा धरलेले तांब्याचे अभिषेक पात्र छताला टांगलेले आहे. शिवपिंडीच्या बाजूला पितळी त्रिशूल आहे. तसेच चौरंगावर महादेवाचा उत्सवकाळात वापरला जाणारा पितळी मुखवटा आहे. गर्भगृहाचे छत भिंतींवर तोलले गेले आहे. द्वादशकोनी वितानावर चक्राकार नक्षी आहे. गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने चौथऱ्यावर प्रदक्षिणामार्ग आहे. प्रदक्षिणामार्गावर काही प्राचीन मूर्ती व शिवपिंडी आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर पशू, पक्षी, चक्र व पद्म शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे. त्याच्या शीर्षभागी आमलक व कळस आहे. गर्भगृहावरील शिखर नंतरच्या काळात बांधले गेले असल्याचे सांगितले जाते.
महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. या दिवशी मंदिरात महाअभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण मासातील सर्व सोमवारी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते. मंदिरात चैत्रपाडवा, दसरा, दिवाळी, मकरसंक्रांत, कोजागिरी पौर्णिमा, कार्तिक पौर्णिमा आदी सण व उत्सव साजरे केले जातात. मंदिरात सोमवार, पौर्णिमा, अमावस्या, प्रदोष, एकादशी आदी दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते.
उपयुक्त माहिती:
- माजलगाव बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
- बीड येथून ७७ किमी अंतरावर
- जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून माजलगावसाठी एसटीची सुविधा
- खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
- परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
सिद्धेश्वर मंदिर
ಮಾಜಲಗಾಂವ, ತಾ. ಮಾಜಲಗಾಂವ, ಜಿ. ಬೀಡ
ಬೀಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂಬಾಜೋಗಾಯಿಯ ಯೋಗೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಪರಳಿಯ ವೈಜನಾಥ ಮಂದಿರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾದೇವ ಮಂದಿರಗಳಿವೆ. ಚಾಲುಕ್ಯ, ಯಾದವ, ಬಹಮನಿ, ಮೊಘಲ್, ಮರಾಠಾ ಮತ್ತು ನಿಜಾಮಶಾಹಿ ಮುಂತಾದ ಸತ್ತೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಬೀಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಮಾಜಲಗಾಂವವು ಬೀಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮದೇವತೆಯಾದ, ಅಂದರೆ ಸಿದ್ದೇಶ್ವರನ ಮಂದಿರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಬೀಡ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕಿರುವ ಮಾಜಲಗಾಂವ ನಗರವು ಸಿಂಧಫಣಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸಿಂಧಫಣಾ ನದಿಯು ಗೋದಾವರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೀಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಲಾಘಾಟದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸಿ ಮಾಜಲಗಾಂವ ತಾಲೂಕಿನ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಮಾಂಜರಾಠದಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಮಾಜಲಗಾಂವಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಹತ್ವ ದೊರೆತಿದೆ.
ಇದೇ ನಗರದ ಪ್ರಾಚೀನತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ನಗರದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರಿವಿನ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಂದಿರವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಹಳೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಧಫಣಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಮಂದಿರವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಅವಶೇಷಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮಂದಿರವನ್ನು ಮಾಜಲಗಾಂವ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಂದಿರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಮಂದಿರವು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮಂದಿರದ ಹತ್ತಿರ ಮಾರುತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಣ್ಣ ಮಂದಿರಗಳಿವೆ. ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಭದ್ರವಾದ ತಡೆಗೋಡೆಯಿದೆ. ತಡೆಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಿದೆ. ಅದು ರಸ್ತೆಗಿಂತ ಸುಮಾರು ೮ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಕ್ಕೆ ೧೦ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿವೆ. ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಂಬಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎದುರು ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಜಯ-ವಿಜಯ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ದ್ವಾರಶಾಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ಲಂಬವಾದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಲಲಾಟಬಿಂಬದ ಮೇಲೆ ಗಣಪತಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ಕಮಾನು ತೋರಣವಿದೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಕೆತ್ತನೆಯುಳ್ಳ ಮರದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಿಂದ ಒಳಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ,
ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮಂದಿರದ ಪೇವರ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಹಾಕಿದ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಂದಿರದ ಎದುರು ತುಳಸಿ ವೃಂದಾವನವಿದೆ. ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಮಂಟಪವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನ್ನಛತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭಗಳು ನಡೆಯಲು ಸಭಾಂಗಣವಿದೆ. ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡದ ಓವರಿಗಳಿವೆ (ಕೋಣೆಗಳಿವೆ). ಇವುಗಳನ್ನು ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಿವಾಸವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮಾಧಿಗಳು ಸಂತ-ಮಹಂತರದ್ದೆಂದು ಇಲ್ಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಮಂದಿರದ ಎದುರು ನಂದಿಮಂಟಪವಿದೆ. ಸುಮಾರು ೩ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಛಾವಣಿಯಿದೆ. ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಶಿಖರವಿದೆ. ನಂದಿಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಪೀಠದ ಮೇಲೆ ನಂದಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಂದಿಯ ಮುಂದೆ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ. ನಂದಿಮಂಟಪದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥವಿದೆ. ಪಕ್ಕದ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗಶಿಲೆಗಳಿವೆ. ಸಭಾಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗೃಹ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಂದಿರದ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಮಂದಿರದ ಎದುರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ತಗಡಿನ ಛಾವಣಿಯಿರುವ ತೆರೆದ ಸಭಾಮಂಟಪವಿದೆ. ಈ ಸಭಾಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಆಮೆಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ.
ಇದಾದ ನಂತರ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಗರ್ಭಗೃಹವು ಸುಮಾರು ೩ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎದುರು ೫ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ದ್ವಾರಶಾಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ಲಂಬವಾದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಲಲಾಟಬಿಂಬದ ಮೇಲೆ ಗಣಪತಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಲಲಾಟಪಟ್ಟಿಯ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ಇಂತಹ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಶಿಲ್ಪಗಳಿರುವುದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅಪರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಕೆತ್ತನೆಯುಳ್ಳ ಮರದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ.
ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ. ಶಿವಲಿಂಗದ ಪಾಣಿಪೀಠವು ನೆಲದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗವು ಸುಮಾರು ೧ ಅಡಿ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಜಲಧಾರೆ ಹಿಡಿಯುವ ತಾಮ್ರದ ಅಭಿಷೇಕ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಛಾವಣಿಗೆ ನೇತುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಲಿಂಗದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ತ್ರಿಶೂಲವಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚೌರಂಗದ ಮೇಲೆ ಮಹಾದೇವನ ಉತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ಮುಖವಾಡವಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಛಾವಣಿಯು ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಕೋನಗಳ ವಿತಾನದ ಮೇಲೆ ಚಕ್ರಾಕಾರದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ.
ಗರ್ಭಗೃಹದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥವಿದೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಮಂದಿರದ ಹೊರಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಪದ್ಮ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಗುಮ್ಮಟಾಕಾರದ ಶಿಖರವಿದೆ. ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಆಮಲಕ ಮತ್ತು ಕಲಶವಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಮೇಲಿನ ಶಿಖರವನ್ನು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿಯು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ದೇವರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಹರಕೆ ತೀರಿಸಲು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಿನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಅಭಿಷೇಕ, ಭಜನೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಪ್ರವಚನ, ಸಂಗೀತ, ಮಹಾಪ್ರಸಾದ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಎಲ್ಲಾ ಸೋಮವಾರಗಳಂದು ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಅಪಾರ ಜನಸಂದಣಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರ ಪಾಡ್ಯ, ದಸರಾ, ದೀಪಾವಳಿ, ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಕೋಜಾಗಿರಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಮುಂತಾದ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸೋಮವಾರ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಪ್ರದೋಷ, ಏಕಾದಶಿ ಮುಂತಾದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಉಪಯುಕ್ತ ಮಾಹಿತಿ:
- ಮಾಜಲಗಾಂವ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ೨ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ
- ಬೀಡದಿಂದ ೭೭ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ
- ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ನಗರಗಳಿಂದ ಮಾಜಲಗಾಂವಗೆ ಎಸ್ಟಿ ಬಸ್ ಸೌಲಭ್ಯ
- ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಮಂದಿರದವರೆಗೆ ಬರಬಹುದು
- ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಮತ್ತು ಉಪಾಹಾರದ ಸೌಲಭ್ಯ
सिद्धेश्वर मंदिर
माजलगाव, ता. माजलगाव, जि. बीड
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील जोगेश्वरी देवी मंदिर आणि बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले परळी येथील वैजनाथ मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहेत. या व्यतिरिक्त जिल्ह्यात सुमारे पन्नासहून अधिक प्राचीन व प्रसिद्ध महादेव मंदिरे आहेत. चालुक्य, यादव, बहामनी, मुघल, मराठा व निजामशाही आदी सत्तांची प्रमुख केंद्रे बीड जिल्ह्यात होती. त्यामुळे या भागाला ऐतिहासिक व धार्मिक महत्त्व प्राप्त आहे. माजलगाव हे बीड जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. या गावच्या ग्रामदैवताचे, म्हणजेच सिद्धेश्वराचे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे.
बीड जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मध्यवर्ती भागात वसलेला, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध असा प्रदेश आहे. या जिल्ह्याच्या ईशान्येकडील माजलगाव शहर हे सिंधफणा नदीच्या काठावर वसले आहे. सिंधफणा नदी ही गोदावरीची एक प्रमुख उपनदी आहे. ती बीड जिल्ह्यातील बालाघाटच्या डोंगररांगांत उगम पावते आणि माजलगाव तालुक्यातून वाहत जाऊन मांजराठ येथे गोदावरीला मिळते. या भौगोलिक स्थानामुळेच माजलगावला प्राचीन काळापासून कृषी आणि व्यापाराचे केंद्र म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
याच शहराच्या प्राचीनतेची साक्ष देणारे आणि शहराच्या आध्यात्मिक जाणिवेचा केंद्रबिंदू असणारे स्थान म्हणजे सिद्धेश्वर मंदिर होय. शहराच्या जुन्या भागात, सिंधफणा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर शतकानुशतके चालत आलेल्या शैव परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार आणि पुरातत्वीय अवशेषांवरून हे मंदिर माजलगाव शहरातील सर्वात प्राचीन मंदिर मानले जाते.
हे मंदिर गावापासून काही अंतरावर आहे. तसेच मंदिराजवळ मारुती व श्रीराम यांची लहान मंदिरे आहेत. सिद्धेश्वर मंदिरास सुमारे १५ फूट उंच भक्कम तटबंदी आहे. तटबंदीत मुख्य प्रवेशद्वार आहे. ते रस्त्यापेक्षा सुमारे ८ फूट उंचीवर असल्यामुळे प्रवेशद्वारास १० पायऱ्या आहेत. कोरीव पाषाणात बांधलेल्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला लोखंडी सुरक्षा कठडे आहेत. प्रवेशद्वारासमोर दोन्ही बाजूला चौथरे आहेत, तर भिंतींवर जय-विजय द्वारपालांची चित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे आणि ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. प्रवेशद्वारावर महिरपी तोरण आहे, त्याच्या वर दोन्ही बाजूला चक्रनक्षी आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर,
आणखी काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या पेव्हर ब्लॉक आच्छादित प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. प्रांगणात डाव्या बाजूला प्रशस्त चौथऱ्यावर मंडप आहे. त्याचा वापर अन्नछत्र म्हणून केला जातो. प्रांगणात सांस्कृतिक कार्यक्रम व विवाह सोहळे पार पडण्यासाठी सभागृह आहे. तटबंदीला लागून प्राचीन काळात बांधल्या गेलेल्या दगडी बांधकाम असलेल्या ओवऱ्या आहेत. त्यांचा वापर भाविकांसाठी विश्रामस्थान व भक्तनिवास म्हणून केला जातो. प्रांगणात दिसणाऱ्या प्राचीन समाध्या संत-महंतांच्या असल्याचे येथील ग्रामस्थ सांगतात.
मंदिरासमोर नंदीमंडप आहे. सुमारे ३ फूट उंच चौथरा व त्यावर चारही कोनांवर स्तंभ आणि त्यावर छत आहे. छतावर शिखर आहे. नंदीमंडपात वज्रपीठावर नंदीची प्राचीन मूर्ती व नंदीपुढे शिवपिंडी आहे. नंदीमंडपाच्या बाजूने प्रदक्षिणामार्ग आहे. बाजूला चौथऱ्यावर प्राचीन नागशिळा आहेत. सभामंडप व गर्भगृह अशी सिद्धेश्वर मंदिराची रचना आहे. मंदिरासमोर लोखंडी स्तंभांवर पत्र्याचे छत असलेला खुला सभामंडप आहे. या सभामंडपात मध्यभागी जमिनीवर कासव शिल्प आहे.
यापुढे प्राचीन पाषाणी बांधणीचे गर्भगृह सुमारे ३ फूट उंच चौथऱ्यावर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर ५ पायऱ्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला प्राचीन पाषाण मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे व ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. ललाटपट्टीवर चंद्र व सूर्य शिल्पे आहेत. अशी चंद्र-सूर्य शिल्पे असणे हे अनोखे व दुर्मिळ समजले जाते. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीतील शाळुंका जमिनीलगत आहे, तर त्यातील लिंगपाषाण सुमारे १ फूट उंच आहे. शिवपिंडीवर जलधारा धरलेले तांब्याचे अभिषेक पात्र छताला टांगलेले आहे. शिवपिंडीच्या बाजूला पितळी त्रिशूल आहे. तसेच चौरंगावर महादेवाचा उत्सवकाळात वापरला जाणारा पितळी मुखवटा आहे. गर्भगृहाचे छत भिंतींवर तोलले गेले आहे. द्वादशकोनी वितानावर चक्राकार नक्षी आहे. गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने चौथऱ्यावर प्रदक्षिणामार्ग आहे. प्रदक्षिणामार्गावर काही प्राचीन मूर्ती व शिवपिंडी आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर पशू, पक्षी, चक्र व पद्म शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे. त्याच्या शीर्षभागी आमलक व कळस आहे. गर्भगृहावरील शिखर नंतरच्या काळात बांधले गेले असल्याचे सांगितले जाते.
महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. या दिवशी मंदिरात महाअभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण मासातील सर्व सोमवारी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते. मंदिरात चैत्रपाडवा, दसरा, दिवाळी, मकरसंक्रांत, कोजागिरी पौर्णिमा, कार्तिक पौर्णिमा आदी सण व उत्सव साजरे केले जातात. मंदिरात सोमवार, पौर्णिमा, अमावस्या, प्रदोष, एकादशी आदी दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते.
उपयुक्त माहिती:
- माजलगाव बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
- बीड येथून ७७ किमी अंतरावर
- जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून माजलगावसाठी एसटीची सुविधा
- खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
- परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ
ਮਾਜਲਗਾਓਂ, ਤਹਿਸੀਲ ਮਾਜਲਗਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੀੜ
ਬੀੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਬਾਜੋਗਾਈ ਸਥਿਤ ਜੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਰਲੀ ਸਥਿਤ ਵੈਜਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ ਹਨ। ਚਾਲੁਕਯ, ਯਾਦਵ, ਬਹਿਮਨੀ, ਮੁਗਲ, ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮਸ਼ਾਹੀ ਆਦਿ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬੀੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਬੀੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮ ਦੇਵਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਬੀੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਮੀਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੰਧਫਣਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੈ। ਸਿੰਧਫਣਾ ਨਦੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੀੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਬਾਲਾਘਾਟ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਮਾਂਜਰਾਠ ਵਿਖੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਧਫਣਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਰੂਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੰਦਿਰ ਹਨ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਹੈ। ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦਸ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਰਿੱਲਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ ਚਬੂਤਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਜੈ-ਵਿਜੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਫਰੇਮਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਤੋਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ‘ਤੇ,
ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪੇਵਰ ਬਲਾਕ ਵਾਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹੈ। ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਮੰਡਪ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੰਨਛਤਰ (ਲੰਗਰ) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਲ ਹੈ। ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਆਰਾਮਗਾਹ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਧੀਆਂ ਸੰਤ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਦੀ ਮੰਡਪ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਚਬੂਤਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਛੱਤ ਹੈ। ਛੱਤ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਜਰਪੀਠ ‘ਤੇ ਨੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਮੰਡਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਗਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਟੀਨ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੱਛੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਫਰੇਮਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਪੱਟੀ ‘ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹੋਣਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਵੈਯੰਭੂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ਾਲੁੰਕਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਿੰਗ ਪੱਥਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ‘ਤੇ ਜਲਧਾਰਾ ਲਈ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪਾਤਰ ਛੱਤ ਨਾਲ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਚੌਰੰਗ ‘ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਮੁਖੌਟਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਛੱਤ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੈ।
ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਆਮਲਕ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਭਜਨ, ਕੀਰਤਨ, ਪ੍ਰਵਚਨ, ਸੰਗੀਤ, ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੋਮਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਪੜਵਾ, ਦੁਸਹਿਰਾ, ਦੀਵਾਲੀ, ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਕੋਜਾਗਿਰੀ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਆਦਿ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ, ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼, ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਆਦਿ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਯੋਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ:
- ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ੨ ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ
- ਬੀੜ ਤੋਂ ੭੭ ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ
- ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮਾਜਲਗਾਓਂ ਲਈ ਐਸਟੀ (ST) ਬੱਸ ਸੇਵਾ
- ਨਿੱਜੀ ਵਾਹਨ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ
- ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ
