സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രം

ശ്രീ ക്ഷേത്ര മണ്ഡവ്ഗാവ്, താലൂക്ക് ശ്രീഗോണ്ട, ജില്ല അഹല്യാനഗർ

അഹല്യാനഗർ ജില്ലയിലെ പല ഗ്രാമങ്ങളും മഹാനായ ഋഷിമാരുമായുള്ള ബന്ധത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യ മുനിയുടെ പേരിൽ അകോലെയും, പരാശര മുനിയുടെ പേരിൽ പർനേറും അറിയപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ മണ്ഡവ്യ മുനി കാരണം മണ്ഡവ്ഗാവ് എന്ന ഗ്രാമവും പ്രശസ്തി നേടി. മണ്ഡവ്യ മുനിയുടെ തപസ്സും കർമ്മഭൂമിയുമായിരുന്ന ശ്രീഗോണ്ട താലൂക്കിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മണ്ഡവ്ഗാവ് സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിന് പേരുകേട്ടതാണ്. മണ്ഡവ്യ മുനിയുടെ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ കാശി വിശ്വേശ്വരനും വിശുദ്ധ ഗംഗയും ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

പണ്ട്, മണ്ഡവ്ഗാവ് വളരെ സമ്പന്നവും പ്രൗഢവുമായ ഒരു ഗ്രാമമായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ പ്രൗഢിയുടെ അടയാളങ്ങൾ ഇന്നും പലയിടത്തും കാണാൻ സാധിക്കും. കടാക്ഷ, വടാക്ഷ നദികളുടെ സംഗമസ്ഥാനത്തും പുളിമരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ തോപ്പിനുള്ളിലുമായാണ് സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പുരാതന കാലത്ത്, വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെയും തെക്കേ ഇന്ത്യയിലെയും തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പാത മണ്ഡവ്ഗാവിലൂടെ കടന്നുപോയിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. തൽഫലമായി, നിരവധി സന്യാസിമാരും ഋഷിമാരും ഈ പുണ്യസ്ഥലത്ത് വസിച്ചിരുന്നു. സമർത്ഥ രാമദാസന്റെ ശിഷ്യനായ ജയറാം സ്വാമിയും, കൈകാടി മഹാരാജാവും രാംദാസ് മഹാരാജാവും മണ്ഡവ്ഗാവിലാണ് ജനിച്ചത്.

ഒരു തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രം എന്നതിലുപരി, ധീരരായ പോരാളികളുടെ നാടായും മണ്ഡവ്ഗാവ് പ്രശസ്തമാണ്. നിസാംഷാഹിയിലെ ശക്തനായ വ്യക്തിയായിരുന്ന മലോജിരാജെ യാദവ് (ദേശമുഖ്) ഈ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നുള്ളയാളാണ്. തന്റെ വീര്യത്തിലൂടെ, അദ്ദേഹം ൩൬൦ ഗ്രാമങ്ങളുടെ ദേശ്മുഖി ഇനാമി വതനും നിസാംഷായിൽ നിന്ന് ‘ഭൂപതിറാവു’ എന്ന ബഹുമതിയും നേടി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻഗാമികൾ ഇന്നും ഈ ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുന്നു.

സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതിഹ്യം പറയുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്: ഒരിക്കൽ മാണ്ഡവ്യ മഹർഷി കാശിയിൽ പോയപ്പോൾ, കാശി വിശ്വേശ്വരനോട് തന്റെ ഗ്രാമമായ നിബോദിയിലേക്ക് വരാൻ അപേക്ഷിച്ചു. മാണ്ഡവ്ഗണിന് സമീപമുള്ള ഈ നിബോദി ഗ്രാമം, മാണ്ഡവ്യ മഹർഷി തപസ്സും യാഗങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയായിരുന്നു. മഹർഷിയുടെ അഭ്യർത്ഥന മാനിച്ച് കാശി വിശ്വേശ്വരനും ഗംഗാ നദിയും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഗ്രാമത്തോട് അടുത്തപ്പോൾ, അവർ കൂടെയുണ്ടോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താനായി മാണ്ഡവ്യ മഹർഷി പിന്നിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു നോക്കി. ആ നിമിഷം തന്നെ മഹാദേവൻ അപ്രത്യക്ഷനാവുകയും, ആ സ്ഥാനത്ത് ഒരു സ്വയംഭൂ ശിവലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അതാണ് ഇന്നത്തെ മാണ്ഡവ്ഗണിലെ സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം ൧൦൦ മീറ്റർ അകലെയായി, കുന്നിലെ ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്ന് ഗംഗാ നദി ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. ഈ സ്ഥലം ‘കാശി ആയി’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്. ഇന്നും ഈ ജലം അവിടെ നിന്ന് സിദ്ധേശ്വര പിണ്ടിയിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു.

പേഷ്വകളുടെ സേനാനായകനും അക്കൽക്കോട്ടിലെ മഹാരാജാവിന്റെ ദിവാൻ ആയിരുന്ന കോണപ്പ നായിക്കും ൧൭൫൦-ൽ സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിക്കുകയും കോട്ടയും ദീപസ്തംഭവും പഞ്ചായതന ക്ഷേത്രങ്ങളും നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തു. അക്കൽക്കോട്ടിലെ രാജാ ഷഹാജിറാവു ഭോസ്‌ലെയുടെ പത്നിയായ സാഖുബായി ൧൭൬൭-ൽ സിദ്ധേശ്വരന് ഒരു വെള്ളി വിഗ്രഹം (മുഖംമൂടി) സമർപ്പിച്ചു. മാർഗ്ഗശീർഷ മാസത്തിലെ ദത്താത്രേയ ജയന്തി ഉത്സവ വേളയിൽ ഈ വെള്ളി വിഗ്രഹം സിദ്ധേശ്വര പിണ്ടിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഏകദേശം ൨൫൦ വർഷങ്ങളായി ഈ ആചാരം തുടർന്നുപോരുന്നു.

൨ നദികളുടെ സംഗമസ്ഥാനത്തും മലയടിവാരത്തുമായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം കോട്ടകെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. കോട്ടവാതിലിലൂടെ പ്രവേശിച്ചാൽ ക്ഷേത്ര ഉദ്യാനത്തിലെത്താം. വിവിധ വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള അലങ്കാരച്ചെടികളും പൂക്കളും കാരണം ഈ പ്രദേശം അതിമനോഹരവും ശാന്തവുമാണ്. ഉദ്യാനത്തിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ കടന്നുപോകേണ്ട താഴ്ന്ന കൽഭിത്തിയാണ് ഇവിടുത്തെ ഒരു പ്രത്യേകത. ഇതിന്റെ ഉയരം വളരെ കുറവായതിനാൽ, ക്ഷേത്ര മുറ്റത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന എല്ലാവരും കുനിഞ്ഞു മാത്രമേ പോകാവൂ.

ക്ഷേത്രമുറ്റത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ഇഷ്ടികയും ചുണ്ണാമ്പും ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ള ഒരു ദീപസ്തംഭം കാണാം. ഒരു പീഠത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ദീപസ്തംഭത്തിന് ൪൯ അടി ഉയരമുണ്ട് (ഒരു ൫ നില കെട്ടിടത്തിന് തുല്യം). ഇതിനുള്ളിൽ ഗോവണികളുമുണ്ട്. ഈ ഗോവണിയിലൂടെ ദീപസ്തംഭത്തിന്റെ മുകളിൽ എത്തി അവിടെയുള്ള ഭിത്തിയിൽ പിടിച്ചു കുലുക്കിയാൽ, മുഴുവൻ ഗോപുരവും ആടിയുലയാൻ തുടങ്ങും. അഹല്യാനഗർ ജില്ലയിലെ കർജത്തിലെ റാഷിനിലുള്ള രേണുകാമാതാ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലും സമാനമായ രീതിയിൽ ആടിയുലയുന്ന ഒരു ദീപസ്തംഭമുണ്ട്. ഈ ദീപസ്തംഭങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് ആടിയുലയുന്നത് എന്നതിന്റെ രഹസ്യം ഇന്നും അജ്ഞാതമായി തുടരുന്നു. ഉത്സവകാലങ്ങളിൽ, ഈ ഗോപുരത്തിൽ ദീപം തെളിയിക്കാറുണ്ട്. ദീപസ്തംഭത്തിന് സമീപത്തായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗംഭീരവും അതുല്യവുമായ ൫ നിലകളുള്ള പ്രവേശന കവാടം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രധാന കവാടത്തിന്റെ മുകളിലത്തെ നിലകളിൽ നിന്ന് പ്രദേശത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദൃശ്യവും കാണാൻ സാധിക്കും. ഒരു വശത്ത് മനോഹരമായ ഒരു ഉദ്യാനവും, മറുവശത്ത് സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രവും കാണാം. പ്രധാന കവാടത്തിന് ഇടതുവശത്തായി നഗർഖാനയും, മധ്യഭാഗത്തായി ഹേംഗിരിബുവയുടെ സഞ്ജീവനി സമാധിയും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഹേംഗിരിബുവയും ശിഷ്യനായ ടികെഗിരി മഹാരാജും ൧൭൩൨-ൽ മണ്ഡവ്ഗാനിൽ എത്തിയെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ൧൬ വർഷം ഇവിടെ താമസിച്ച ശേഷം, ൧൭൪൮-ൽ അവർ ഇവിടെ സമാധിയായി.

യഥാർത്ഥ സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രം ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിലായിരുന്നെങ്കിലും, ൨൦൦൯-ൽ നടത്തിയ നവീകരണത്തിന് ശേഷമാണ് ഇതിന് ഇപ്പോഴത്തെ രൂപം ലഭിച്ചത്. പ്രവേശന കവാടത്തിലെ പ്രധാന ദീപസ്തംഭത്തിന് പുറമെ, ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം മറ്റ് ൨ ദീപസ്തംഭങ്ങൾ കൂടിയുണ്ട്. ഒരെണ്ണം ചുണ്ണാമ്പുകല്ലുകൊണ്ടും മറ്റൊന്ന് ചെത്തിയെടുത്ത കല്ലുകൊണ്ടും നിർമ്മിച്ചതാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലുള്ള അതുല്യമായ തുളസീവൃന്ദാവനം രാജസ്ഥാനിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന പിങ്ക് കല്ലുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.

പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലായി ഒരു പീഠത്തിൽ നന്ദി വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്ര കവാടത്തിൽ ഗണപതിയുടെ ഒരു ശില്പഫലകമുണ്ട്, കൂടാതെ വശങ്ങളിലായി നിരവധി ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുമുണ്ട്. സഭാ മണ്ഡപത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തായി കറുത്ത കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത വലിയൊരു ആമയുണ്ട്. ഇടതുവശത്തായി ശ്രീ ചക്രധര സ്വാമിയുടെ ഇരിപ്പിടം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം ൧൨൬൭-ന് ശേഷം മണ്ഡവ്ഗാനിൽ വന്നിട്ടുണ്ടാകാമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഗർഭഗൃഹ കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും ഗണപതിയുടെയും മാരുതിയുടെയും വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. ഈ പ്രവേശന കവാടം വർണ്ണാഭമായ ചില്ലുകളും കണ്ണാടി കഷ്ണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ കാശി വിശ്വേശ്വരന്റെ സ്വയംഭൂ പിണ്ടി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, അതിനു ചുറ്റുമായി ഗംഗാജലം ഒഴുകുന്നു. ൧൯൩൦-ൽ ഗോവിന്ദറാവു ബൽവന്ത്രോ യാദവ് (ദേശമുഖ്) ൧൦൦ മീറ്റർ അകലെയുള്ള ‘കാശി ആയി’യിൽ നിന്ന് ഈ ജലം മൺപാത്തിയിലൂടെ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ൯൦ വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷവും ഈ പാത്തി നല്ല അവസ്ഥയിലാണ്.

സഭാ മണ്ഡപത്തോട് ചേർന്ന് കാൽഭൈരവൻ, ഖണ്ഡോബ, ശേഷനാഗൻ എന്നിവരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് ഗണപതി, സൂര്യനാരായണൻ, ശനിദേവൻ, ലക്ഷ്മിനാരായണൻ, ദത്തాత్రേയൻ, ഭഗവതി മാതാവ് എന്നിവരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളുമുണ്ട്. ഈ പ്രദേശത്ത് മതപരമായ ചടങ്ങുകൾക്കും സന്ദർശകരായ ഭക്തർക്ക് താമസിക്കുന്നതിനുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മഠങ്ങൾ (ഓവരികൾ) ഉണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്ക് വശത്തായി ഒരു പടവുകളുള്ള കിണറുണ്ട് (ബാരവ്), ഇത് പുണ്യശ്ലോക അഹല്യാദേവി നിർമ്മിച്ചതാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മാണ്ടവ്ഗണിന് കീർത്തി നേടിക്കൊടുത്ത മാണ്ടവ്യ മഹർഷിയുടെ സമാധി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം ൧൦൦ മീറ്റർ അകലെയായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. അവിടെ എത്തുന്നതിനായി നദി കടക്കണം. വലിയൊരു പീഠത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന മാണ്ടവ്യ മഹർഷിയുടെ വിഗ്രഹം ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. മാർഗ്ഗശീർഷ ശുദ്ധ ഏകാദശി മുതൽ പൗർണ്ണമി വരെയാണ് ശ്രീ സിദ്ധേശ്വര യാത്ര നടക്കുന്നത്. ഈ ൫ ദിവസങ്ങളിൽ ദർശനത്തിനായി ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നു. ഉത്സവകാലത്ത് എല്ലാ രാത്രികളിലും ഇവിടെ കീർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. പൗർണ്ണമി നാളിലെ കാല്യ കീർത്തനത്തോടെ യാത്ര സമാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ, വിജയദശമി ഉത്സവവും ഇവിടെ ആഘോഷിക്കാറുണ്ട്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• ശ്രീഗോണ്ട നഗരത്തിൽ നിന്ന് ൨൯ കി.മീറ്ററും അഹല്യാനഗറിൽ നിന്ന് ൪൩ കി.മീറ്ററും അകലെ
• അഹല്യാനഗറിൽ നിന്നും ശ്രീഗോണ്ടയിൽ നിന്നും മാണ്ടവ്ഗണിലേക്ക് എസ്‌.ടി ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചേരാം
• ഭക്തർക്കായി ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റ് താമസ സൗകര്യം ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്