श्रीदत्त (भुलभुलैया) मंदिर

सुलतानपूर, अचलपूर, ता. अचलपूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील अचलपूर शहरात सुलतानपूर भागात श्रीदत्तात्रेयांचे मंदिर उभे आहे. या वास्तूच्या चक्रव्यूहासारख्या गुंतागुंतीच्या अंतर्गत रचनेमुळे त्याला ‘भुलभुलैया मंदिर’ म्हटले जाते. अवघ्या ७५० चौरस फूट जागेत दोन मजल्यांवर तब्बल अकरा गर्भगृहांची रचना केलेली आहे. मानवी जीवनातील सुख-दुःखांच्या चक्राकार मार्गांमधून मार्ग काढत ईश्वराकडे जाण्याच्या आध्यात्मिक प्रवासाचे हे प्रतीक मानले जाते. मार्गशीर्ष महिन्यातील दत्त जयंती हा येथील सर्वांत मोठा वार्षिक उत्सव आहे.

अचलपूर या प्राचीन शहराला समृद्ध राजकीय व सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. प्राचीन शिलालेख आणि ग्रंथांत या शहराचा उल्लेख ‘एलीचपूर’ असा मिळतो. राष्ट्रकूट, देवगिरीचे यादव, बहामनी आणि त्यानंतरच्या बेरार सल्तनतीची प्रांतीय राजधानी म्हणून या शहराने मध्य वऱ्हाडवर प्रदीर्घ काळ नियंत्रण ठेवले. याच काळात शहराभोवती दगडी तटबंदी आणि भक्कम वेशींची उभारणी झाली. एस. व्ही. फिट्झगेराल्ड व ए. ई. नेल्सन यांनी संपादित केलेल्या १९११ च्या ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’नुसार, एलीचपूर हे लाकडी कोरीव काम आणि दगडी वास्तुकलेचे प्रमुख केंद्र होते. सपन आणि बिछन नद्यांच्या खोऱ्यातील या शहरात मुघल व निजामशाहीतील सुभेदारांच्या छावण्यांवरून सुलतानपुरा, नवाबपुरा अशा पेठांची नावे रूढ झाली. याच ऐतिहासिक सुलतानपुऱ्यात हे दत्त मंदिर उभारले गेले.

हिंदू पुराणांनुसार अत्रि ऋषी आणि सती अनसूया यांच्या तपोबलातून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या अंशाने दत्तात्रेयांचा अवतार झाला. नाथ, महानुभाव आणि वारकरी संप्रदायात दत्त उपासनेला विशेष महत्त्व दिले जाते. मंदिराची रचना करताना संतांच्या शिकवणीचा वास्तुकलेशी थेट संबंध जोडला आहे. संत बहिणाबाईंच्या ‘ज्ञानदेवे रचिला पाया, उभारिले देवालया’ आणि ‘तुका झालासे कळस’ या तत्त्वज्ञानाचे मूर्त रूप या वास्तूत दिसते. प्रदक्षिणा मार्गाची सुरुवात तळमजल्यावरील संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या कक्षापासून होते. त्यानंतर अंतिम टप्पा शिखराच्या सर्वोच्च भागी असलेल्या संत तुकाराम महाराजांच्या कक्षापाशी पूर्ण होतो.

एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात या मंदिराची स्थापना झाली. श्रीगुरू समर्थ सदानंद महाराज यांचे शिष्य विमलानंद महाराज आणि हरिबाबा कासार महाराज यांनी मंदिराची उभारणी केली. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अस्पृश्यता निवारणाचा एक महत्त्वपूर्ण प्रसंग या वास्तूशी जोडलेला आहे. सन १९२७ मध्ये महात्मा गांधी, जमनालाल बजाज आणि जयप्रकाश नारायण अचलपूरला आले होते. त्यावेळी विमलानंद नानासाहेब देशमुख यांनी या नेत्यांना मंदिरात येण्याचे निमंत्रण दिले. मंदिर हरिजनांसाठी खुले करण्याच्या गांधीजींच्या अटीला विमलानंद महाराजांनी तत्काळ मान्यता दिली. त्यानंतर शहरात दवंडी पिटवून मंदिर सर्व अस्पृश्य बांधवांसाठी खुले केले गेले. आधुनिक काळात महिलांनाही मंदिरात सामुदायिक गुरुचरित्र पारायणाची अनुमती मिळाली. २६ जानेवारी १९९९ रोजी लोकसहभागातून मंदिराचा सर्वांगीण जीर्णोद्धार करण्यात आला.

सुलतानपुऱ्यातील मुख्य रस्त्यालगत १४ बाय ५० फूट जागेत हे मंदिर वसले आहे. ही रचना मराठाकालीन लाकडी वास्तुकला शैलीचे उत्तम उदाहरण मानली जाते. मंदिराभोवती बाह्य तटबंदी, साधे प्रवेशद्वार आणि पुढे लहान प्रांगण आहे. वास्तूची अंतर्गत विभागणी सभामंडप, अंतराळ, मुख्य गर्भगृह आणि बहुस्तरीय प्रदक्षिणा मार्ग अशी केली आहे. सभामंडपातील सोळा लाकडी स्तंभांवर वरच्या मजल्याचा सज्जा तोललेला आहे. मंडपाच्या मध्यभागी फरशीवर एक लहान यज्ञकुंड आहे. भिंतीवर बसवलेली दोन पितळी चकत्यांची फिरती दिनदर्शिका हे येथील मोठे वैज्ञानिक वैशिष्ट्य आहे. इ.स. १९२३ ते २०२३ या शंभर वर्षांसाठी तयार केलेल्या या दिनदर्शिकेत महिना व वर्षाच्या रेषा समोरासमोर आणल्यास वार आणि तारखा अचूक जुळतात. यावर मोडी आणि देवनागरी लिपीत माहिती कोरलेली आहे.

सभामंडपाच्या पुढे अंतराळ आणि मुख्य गर्भगृह आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर श्रीदत्तात्रेयांची त्रिमुखी संगमरवरी मूर्ती आहे. मूर्तीच्या हातांमध्ये त्रिशूळ, डमरू, शंख आणि कमंडलू ही आयुधे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर पाच थरांचे शिखर आहे. शिखराचे खालचे चार थर चौकोनी आकाराचे आहेत. या चारही दिशांना प्रत्येकी एक देवकोष्टक आहे. मुख्य गर्भगृहाखाली सोळा अरुंद पायऱ्या उतरून जाणारे तळघर आहे. तेथे प्राचीन शिवपिंड आणि नंदीची स्थापना केलेली आहे. तळघराच्या छताकडील भिंतीत विशिष्ट अंशाच्या तिरप्या कोनात दगडी गवाक्षे आहेत. यामुळे खोल तळघरातही नैसर्गिक प्रकाश व हवा खेळती राहते. बाहेरून येणाऱ्या भाविकांना गवाक्षातून थेट शिवपिंडीचे दर्शन घेता येते. याच गवाक्षातून अर्पण केलेली बिल्वपत्रे आणि फुले थेट शिवलिंगावर पडतात.

मुख्य गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. येथून वर जाणाऱ्या जिन्याभोवती संपूर्ण ‘भुलभुलैया’ विस्तारला आहे. प्रदक्षिणा मार्ग सागवानी जिन्यांनी विविध लहान दालनांमधून फिरतो. सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराजांची मूर्ती असलेला कक्ष लागतो. तेथून खाली गेल्यावर विष्णू दरबारात भगवान विष्णू, लक्ष्मी, गरुड आणि जय-विजय द्वारपालांच्या मूर्ती दिसतात. पुढे अन्नपूर्णा देवीचा कक्ष आहे. तेथून डाव्या मार्गाने विठ्ठल-रखुमाई, रिद्धी-सिद्धीसह गणपती, संत गजानन महाराज आणि गजलक्ष्मी कक्ष लागतो. उजव्या मार्गाने राधा-कृष्णाचे दालन लागते. वरच्या मजल्यावर श्रीराम, सीता, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न आणि मारुती यांच्या मूर्तींचा श्रीराम दरबार आहे. सर्वांत वर संत तुकाराम महाराजांची मूर्ती आहे. इमारतीत चढ-उतार करताना भाविकांचे पाय खालच्या मजल्यावरील कोणत्याही देवतेच्या मस्तकावर येणार नाहीत, अशी काटेकोर भूमितीय रचना येथे पाहायला मिळते.

मंदिरात नित्य पूजाविधीचे नियम काटेकोर पाळले जातात. भाविकांसाठी मंदिर दररोज सकाळी साडेपाच वाजता उघडते आणि दुपारी बारा वाजता बंद होते. दुपारच्या विश्रांतीनंतर सायंकाळी चार ते रात्री नऊ या वेळेत दर्शनाची सोय आहे. दत्त जयंतीनिमित्त मार्गशीर्ष महिन्यात सात दिवसांचा अखंड सप्ताह चालतो. महाशिवरात्रीला तळघरातील शिवालयात रुद्राभिषेकासाठी गर्दी होते. रामनवमी, हनुमान जयंती, फाल्गुन वद्य द्वितीयेचा संत तुकाराम महाराज वैकुंठगमन सोहळा, दसरा आणि दिवाळी हे सण पारंपरिक पद्धतीने साजरे होतात. उत्सवांच्या काळात नामस्मरण, भजन आणि गुरुचरित्र वाचनाचे उपक्रम चालतात. लहान मुलांसाठी येथे श्रीस्वामी समर्थ संस्कारवर्ग नियमित घेतले जातात.