मृदंगशैलेश्वरी मंदिर


मुळक्कुन्नू, पेरावूर, जिल्हा कन्नूर

मुळक्कुन्नू मृदंगशैलेश्वरी मंदिर हे केरळमधील कन्नूर जिल्ह्यातील इरित्ती तालुक्यातील मुळक्कुन्नू पंचायत येथे स्थित एक प्रसिद्ध भगवती (देवी) मंदिर आहे. हे केरळमधील महत्त्वाच्या भगवती मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हिंदू मान्यतेनुसार, येथील मुख्य देवता आदि पराशक्ती असून तिची सरस्वती, लक्ष्मी आणि काली या रूपांत पूजा केली जाते. कथकली या अभिजात कलाप्रकाराची उत्पत्ती याच मंदिरातून झाली, अशीही श्रद्धा आहे. या मंदिराला भेट दिल्याने कलात्मक प्रगती, शैक्षणिक उत्कृष्टता आणि अडचणींवर मात करण्यास मदत होते, अशी भाविकांची धारणा आहे.

या मंदिरातील देवी ही कोट्टायम राजघराण्याची कुलदेवता आहे. त्यांचे सुरुवातीचे मुख्यालय मुळक्कुन्नूजवळील पुराली माला येथे होते, म्हणून त्यांना “पुरालीश्वरनमार” असे म्हटले जाई. राजा हरिश्चंद्रन आणि राजा शंकरन कोथा वर्मा यांसारख्या राजांच्या कारकिर्दीत मंदिराची भरभराट झाली. मंदिराच्या पश्चिमेला एकेकाळी मूळ पोर्कली मंदिर होते, जिथे राजे युद्धावर जाण्यापूर्वी विधी करत असत. केरळमधील इतर पोर्कली मंदिरांचे उगमस्थान मानले जाणारे हे गुहा मंदिर आता पडक्या अवस्थेत आहे, तरीही पुनर्रचना कार्य सुरू आहे. जवळच राजांचे मार्शल ट्रेनिंग सेंटर (युद्धकला प्रशिक्षण केंद्र) ‘पिंडारी कलारी’ आहे.

कोट्टायम राजघराण्याच्या ऱ्हासानंतर, मंदिराकडे दुर्लक्ष झाले. टिपू सुलतान आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या आक्रमणादरम्यान, गुहा मंदिर आणि जवळचे कृष्ण मंदिर नष्ट झाले. तथापि, मुख्य मृदंगशैलेश्वरी मंदिर आणि त्याची मूर्ती किरकोळ नुकसानीसह वाचली, परंतु हळूहळू ते विस्मृतीत गेले. १९०७ मध्ये, मद्रास सरकारने मंदिराचा ताबा घेतला आणि नंतर ते एच.आर. आणि सी.ई. विभागाकडे सोपवले. २००८ मध्ये, मलबार देवस्वम बोर्डाच्या स्थापनेनंतर, मंदिर त्यांच्या नियंत्रणाखाली आले. पुनरुज्जीवनासह, प्रसिद्ध वास्तू तज्ज्ञ कणीप्पय्यूर कृष्णन नंपूतिरीपाद यांनी मंदिराची रचना केली. त्यानंतर नूतनीकरण झाले आणि २०२३ मध्ये मूर्तीची पुनर्प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

हे मंदिर परशुरामांनी स्थापन केलेल्या १०८ दुर्गा मंदिरांपैकी एक मानले जाते आणि ते २,००० वर्षांहून अधिक जुने आहे. पौराणिक कथेनुसार, देवी सरस्वती येथे “मिझावू” (एक तालवाद्य) स्वरूपात अवतरली. ज्या ठिकाणी ते पडले, ते ठिकाण मृदंगशैला (नगाऱ्याचा डोंगर) म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याचे नंतर “मुळक्कुन्नू” असे नामकरण झाले. मंदिराच्या आत, आग्नेय कोपऱ्यात थोडा खोलगट भाग आहे, जो हा पवित्र भाग असल्याचे मानले जाते आणि तो आदि पराशक्तीचे मूळ स्थान मानला जातो. हे मंदिर केरळ वर्मा पझस्सी राजा यांच्याशीही संबंधित आहे, ज्यांनी ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध लढण्यापूर्वी येथे पूजा केली होती. मंदिराच्या जवळ पझस्सी राजांचा पुतळा आहे.

कथकली हा केरळची जगभरात प्रतिष्ठा वाढवणारा कलाप्रकार आहे. कथकलीचा प्रसिद्ध वंदन श्लोक मुळक्कुन्नू मृदंगशैलेश्वरी मंदिरात देवतेच्या उपस्थितीत रचला गेला असल्याचे मानले जाते. हा श्लोक देवी मृदंगशैलेश्वरीच्या स्तुतीसाठी आहे. त्यामुळे, कथकली या कलाप्रकाराची उत्पत्ती येथूनच झाली असल्याचे मानले जाते.

हे मंदिर डोंगरांनी वेढलेल्या एका निसर्गरम्य गावात वसलेले आहे. त्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे आणि भाविकांना प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी थोडे चालावे लागते. उत्तरेला एक पवित्र मंदिर तलाव आहे. मंदिर परिसर चारही बाजूंनी भिंतींनी वेढलेला असून सर्व बाजूंना गोपुरे आहेत. पझस्सी राजांचा पुतळा उत्तर प्रवेशद्वाराजवळ आहे, तर त्यांचा राजवाडा पश्चिम भिंतीच्या बाहेर पुनर्निर्मित केला गेला आहे. पूर्व प्रवेशद्वाराजवळ बळीकल पुरा (बळी वेदी) आहे. सरस्वती मंडप आग्नेय दिशेला आहे. प्रदक्षिणा मार्गाच्या नैऋत्येला पूर्वेकडे तोंड असलेले शास्ताचे मंदिर आहे, ज्याला छप्पर नसल्यामुळे ‘वन शास्ता’ म्हणून ओळखले जाते.

नालंबलमच्या बाहेरील भिंती दगडी दिव्यांनी सजवलेल्या आहेत. नालंबलमच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना, ‘वातिल माडम’ (प्रवेश मंडप) नावाच्या लहान वास्तू आहेत. दक्षिण वातिल माडमजवळ देवीचे (भगवती) मंदिर आहे, जिथे फक्त एक स्वयंभू पवित्र ढिगारा (चित्तप्पुरत्तु) दिसतो. भाविकांना या भागात थेट प्रवेश करण्याची परवानगी नाही, परंतु श्रीकोविल (गर्भगृह) कडे जाण्यापूर्वी येथे प्रार्थना करण्याची प्रथा आहे.

आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे दक्षिण वातिल माडमजवळ असलेले गणपतीचे मंदिर आणि जवळच असलेले होमकंड. तुपाच्या दिव्यांच्या मंचावर, भाविकांनी अर्पण केलेल्या तुपाने पेटवलेले दिवे नेहमी दिसतात. उत्तर वातिल माडमचा वापर नामजपासाठी आणि संगीत अर्चनेसाठी केला जातो. तिथे चेंडा, मद्दलम्, तिमिला आणि इडक्का ही पारंपारिक वाद्ये टांगलेली दिसतात. नालंबलमच्या आत, आग्नेय कोपऱ्यात तिडप्पल्ली (मंदिर स्वयंपाकघर) आणि ईशान्य कोपऱ्यात एक विहीर आहे.

गर्भगृह (श्रीकोविल) ही विटांनी बनलेली दोन मजली चौकोनी वास्तू असून ती तांब्याने झाकलेली आहे आणि त्यावर सोन्याचा कळस आहे. गर्भगृहात प्रवेश करण्यासाठी पायऱ्या चढाव्या लागतात. गर्भगृह पूर्णपणे लॅटराइट दगडाने बांधलेले असून त्याचे दोन्ही स्तर तांब्याने झाकलेले आहेत आणि त्यावर सोन्याचा कळस आहे. आत तीन कक्ष आहेत, ज्यापैकी सर्वात पश्चिमेकडील कक्ष गर्भगृह आहे. देवीची चार फुटांची पांंचधातूची मूर्ती पूर्वेकडे तोंड करून आहे, जी दुर्गा देवीचे शांत रूप ‘कात्यायनी’ दर्शवते. तिच्या चार हातांत श्रीचक्र आणि शंख असून, एक हात आशीर्वादाच्या मुद्रेत आहे आणि दुसरा कमरेवर विसावलेला आहे. ही देवता दुर्गा, काली, लक्ष्मी, पार्वती आणि सरस्वती अशा पराशक्तीच्या सर्व रूपांचे मूर्त स्वरूप आहे. उपदेवतांमध्ये महागणपती, दक्षिणामूर्ती, धन्वंतरी, शास्ता, कृष्ण, वेत्ताक्करण आणि नाग देवतांचा समावेश आहे.

प्रमुख उत्सवांपैकी एक म्हणजे मल्याळम महिना मीनममध्ये कार्तिका नक्षत्रावर साजरा केला जाणारा पूरम उत्सव, दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात विविध धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. नवरात्री, त्रिकार्तिका आणि मकर संक्रामण हे इतर महत्त्वाचे सण आहेत.
मुळक्कन्नू मृदंगशैलेश्वरी मंदिर हे एक प्रमुख मंदिर असून येथे दररोज चार पूजा (धार्मिक विधी) केल्या जातात. पहाटे ४:०० वाजता शंख सात वेळा वाजवून देवीला जागृत केले जाते. पहाटे ५:०० वाजता मंदिराचे दरवाजे उघडतात आणि निर्माल्य दर्शनाला सुरुवात होते. त्यानंतर तेल आणि पाण्याने अभिषेक केला जातो. अभिषेक झाल्यानंतर मालार निवेद्यम (लाह्यांचा नैवेद्य) अर्पण केला जातो. सकाळी ७:०० वाजता गणपती होमासह उषा पूजा केली जाते. उच्च पूजा (दुपारची पूजा) सकाळी ११:१५ ते दुपारी १२:०० या वेळेत पार पडते, त्यानंतर दुपारी १:०० वाजता मंदिर बंद होते. मंदिर पुन्हा संध्याकाळी ५:०० वाजता उघडते. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी दीपाराधना केली जाते. त्यानंतर विशेष भगवती सेवा केली जाते. रात्री ७:०० च्या सुमारास अथाळ पूजा (रात्रीची पूजा) केली जाते आणि रात्री ८:०० वाजता मंदिर पुन्हा बंद होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये


  • मट्टन्नूर शहरापासून १७ किमी आणि थलसेरी शहरापासून ३७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • कन्नूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळापासून २२ किमी अंतरावर आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या विस्तीर्ण पार्किंग ग्राउंडमध्ये उभी करता येतात.
  • मंदिराच्या जवळ राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क क्रमांक: ०४९०२४०६४०८
Back To Home