महादेवपुरी संस्थान

कोकर्डा, ता. अंजनगाव सुर्जी, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतरांगांच्या दक्षिणेकडील मैदानी प्रदेशांत अंजनगाव सुर्जी तालुक्यातील कोकर्डा हे गाव भुलेश्वरी नदीच्या तीरावर वसले आहे. या गावामध्ये भुलेश्वरी नदीकाठी महादेवपुरी संस्थान हे शिवमंदिर उभे आहे. येथील गर्भगृहातील शिवपिंड भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. पुराणात उल्लेख असलेले जुने शिवस्थान आणि पाच ते सहा शतकांपूर्वी येथे संजीवन समाधी घेतलेले सिद्ध गोसावी महादेवपुरी महाराज यांचे तपोनिष्ठ वास्तव्य, असा दुहेरी वारसा या स्थानाला लाभलेला आहे. यामुळे या परिसरास विदर्भाच्या धार्मिक परंपरेत महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.

अंजनगाव सुर्जी परिसराला ऐतिहासिक आणि व्यापारी वारसा लाभला आहे. सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात (इ.स. १५९० च्या सुमारास) अबुल फजल याने लिहिलेल्या ‘आइन-ए-अकबरी’ ग्रंथातील नोंदीनुसार वऱ्हाड सुभ्यातील प्रमुख ४६ महालांपैकी अंजनगाव हा ३२ लाख दाम महसुलाचा एक संपन्न महाल होता. अठराव्या शतकात विठोजी नारायण यांना अंजनगावची वतनदारी मिळाल्यानंतर त्यांना ‘सुर्जी’ ही पदवी बहाल करण्यात आली. त्यावरून या भागाचे नाव ‘अंजनगाव सुर्जी’ रूढ झाले. मराठ्यांच्या इतिहासात १८०३ च्या असई व अडगावच्या लढाईनंतर ३० डिसेंबर १८०३ रोजी अंजनगावात दौलतराव शिंदे आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यात ‘सुर्जी-अंजनगावचा तह’ झाला. ऐतिहासिक काळात या भागातून नागवेलीची पाने थेट अरब देश आणि इंडोनेशियापर्यंत निर्यात केली जात. १९११ व १९६८ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मध्ये भुलेश्वरी नदीकाठच्या कोकर्डा गावाचा आणि तेथे वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला भरणाऱ्या ‘महादेवपुरी यात्रे’चा अधिकृत उल्लेख आहे.

या मंदिराच्या नावामागे एक स्थानिक आख्यायिका सांगितली जाते. मध्ययुगीन काळात दशनामी संन्यासी परंपरेतील महादेवपुरी हे सिद्ध गोसावी भुलेश्वरी नदीच्या पलीकडील तीरावर असलेल्या प्राचीन विश्वनाथ मंदिरात अठरा वर्षे अखंड तपाचरण करत होते. तपश्चर्या पूर्ण झाल्यावर त्यांनी समाधिस्त होण्याची अनुमती गुरूंकडे मागितली. गुरूंनी त्यांना दृष्टांत देऊन नदीच्या दुसऱ्या तीरावर असलेल्या शिवपिंडीच्या सान्निध्यात समाधी घेण्याचा आदेश दिला. या आज्ञेनुसार महादेवपुरी यांनी वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी त्या शिवपिंडीशेजारी समाधी घेतली. स्थानिक परंपरेनुसार ते समाधिस्त होताच परिसरात मोठे वादळ झाले. वाऱ्याच्या वेगाने महादेवपुरी महाराजांची काठी, उपरणे आणि फेटा उडून थेट नदीपलीकडील विश्वनाथ मंदिराच्या दारात जाऊन पडले. या आध्यात्मिक संबंधामुळे महादेवपुरी मंदिराच्या वार्षिक काल्याची दहीहंडी आजही नदीपलीकडील विश्वनाथ मंदिरात फोडण्याची जुनी परंपरा पाळली जाते. विसाव्या शतकात शेगावचे संत गजानन महाराज यांनी या समाधीस्थळास भेट दिल्याची नोंद स्थानिक परंपरेत मिळते.

मंदिराच्या स्थापनेचा विचार करता येथील एका भिंतीवर संगमरवरी शिलालेख लावला आहे. या शिलालेखावर ‘ये देवल श्री गु॥ महंत मोती भारतीजी दुकानदार… साल मिती वैसाक संवत १२४७ वें॥ रोज सुकरवार… ये देवल का लागत रुपये – १२५०० काम किया गोविंदराब राज राहणार. नागपूर’ असा हिंदी आणि मराठी शब्दांचा संमिश्र मजकूर कोरलेला दिसतो. ऐतिहासिक कालक्रमानुसार नागपूरकर भोसले घराण्याची सत्ता इ.स. १७४३ मध्ये सेनासाहेबसुभा रघुजी भोसले (पहिले) यांनी देवगडच्या गोंड राजांचा पराभव करून स्थापन केली आणि इ.स. १८५३ मध्ये ब्रिटिशांनी हे राज्य खालसा केले. शिलालेखातील अर्वाचीन भाषा आणि रुपयांचा उल्लेख पाहता, त्यातील ‘संवत १२४७’ हे वर्ष प्राचीन शक नसून, तत्कालीन मध्य प्रांत व वऱ्हाडात महसुली व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा ‘फसली सन १२४७’ (म्हणजेच इ.स. १८३७-१८३८) आहे. अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकात विदर्भ प्रांतात सावकारी व हुंडी व्यवहार करणाऱ्या प्रतिष्ठित संन्यासी महंतांना ‘दुकानदार’ ही उपाधी लावली जात असे. ऐतिहासिक संदर्भांवरून नागपूरकर भोसले घराण्याशी संबंधित गोविंदराव राज यांनी इ.स. १८३७-१८३८ मध्ये महंत मोती भारतीजी यांच्या स्मृतीनिमित्त १२,५०० रुपये खर्चून या जुन्या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला आणि त्याची स्मृती म्हणून हा शिलालेख लावला.

हे मंदिर मध्ययुगीन भूमिज स्थापत्यशैलीचा आविष्कार दर्शवते. मुख्य रस्त्यावरून मंदिराकडे वळताना स्वागतकमान उभारलेली आहे. भुलेश्वरी नदीतीरावर रस्त्यालगत मंदिराला भक्कम दगडी तटबंदी व प्रवेशद्वार आहे. तटबंदीच्या आत बाह्य प्रांगण लागते. येथे यात्रा काळात वापरला जाणारा लाकडी रथ ठेवण्यासाठी स्वतंत्र रथकक्ष बांधलेला आहे. प्रांगणातून पुढे पत्र्याचे छत असलेला दर्शनमंडप लागतो. या दर्शनमंडपात स्वतंत्र दगडी कठड्याच्या आत लाकडी मेघडंबरीत शिवपिंडीची स्थापना केलेली आहे व शेजारी मारुती मंदिर आहे. या कठड्यालगत असलेले होमकुंड हे सिद्ध योगी महादेवपुरी महाराज यांचे संजीवन समाधीस्थान मानले जाते. दर्शनमंडपाच्या पुढे मंदिराच्या प्राचीन तटबंदीत दुमजली प्रवेशद्वार आहे. हे प्रवेशद्वार दर्शनमंडपापेक्षा उंच असल्याने तेथे चार पायऱ्या चढून जावे लागते. या प्रवेशद्वाराला नक्षीदार द्वारशाखा व ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दीपकोष्टके आणि मजबूत लाकडी नक्षीदार कवाडे आहेत. वरच्या मजल्यावर पारंपरिक नगारखाना बांधलेला आहे. या प्रवेशद्वारातून आत जाताच फरसबंद प्रांगण लागते. या प्रांगणात उंच चौथऱ्यावर काळ्या पाषाणातील कोरीव नंदीमूर्ती आहे. नंदीच्या चौथऱ्याखाली पूर्वी नदीपलीकडील विश्वनाथ मंदिरापर्यंत जाणारे एक गुप्त भुयार होते, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

मंदिराचे मूळ गर्भगृह आणि अंतराळ एका उंच दगडी चौथऱ्यावर बांधले आहे. अंतराळाच्या प्रवेशभागात चार गोलाकार कोरीव दगडी स्तंभ आहेत. त्यांच्या स्तंभांगावर उभ्या धारेची नक्षी आणि शीर्षभागावर विकसित कमळे कोरली आहेत. हे चारही स्तंभ परस्परांना महिरपी कमानींनी जोडले आहेत व त्यावर समतल दगडी छत आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारास वेलबुट्टीची नक्षी असलेल्या पाच द्वारशाखा आहेत. द्वारचौकटीच्या ललाटबिंबावर ऋद्धि-सिद्धींसहित गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे, तसेच तोरणात पुष्पशिल्पे आहेत. उंबरठ्यापाशी कीर्तिमुखांचे अंकन असलेल्या तीन चंद्रशिळा आहेत. गर्भगृहात मध्यभागी जमिनीवर शिवपिंड आहे. गर्भगृहाच्या उजव्या भिंतीमध्ये असलेल्या तीन देवकोष्टकांमध्ये गणपती, पार्वती आणि नागशिळा कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाचे वितान एकावर एक वर्तुळाकार दगडी वलये रचून घडवलेल्या घुमटाकार पद्धतीचे आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील अंगाने प्रदक्षिणामार्ग जातो. हे सप्तरथ प्रकारचे भूमिज शैलीतील देवालय आहे. मंडोवराच्या थरांवर गजथर, पर्णथर, पुष्पथर, पशुपक्षी, दशावतार आणि पौराणिक प्रसंगांची शिल्पे कोरली आहेत. गर्भगृहावर चौकोनी आकाराचे भूमिज पद्धतीचे दगडी शिखर आहे. त्याच्या चारही दर्शनी बाजूंच्या देवकोष्टकांत विविध देवीदेवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या कोनांवर खाली मानवी शिल्पे आणि वर कुंभथर कोरले आहेत. शिखराच्या शीर्षभागी आमलक, त्यावर पाषाण कलश आणि ध्वजपताका लावली आहे.

मुख्य मंदिराच्या बाजूला असलेल्या दुसऱ्या एका दगडी मंदिरात जमिनीवर एकादश रुद्रांचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या लहान आकाराच्या अकरा पूर्ण शिवपिंडी आणि एक अर्धशिवपिंड रांगेत मांडली आहे. या शिवपिंडींच्या लगत शेंदूरचर्चित दासमारुतीची मूर्ती, त्यासमोर मोठी शिवपिंड व नंदी आहे. भिंतीतील तीन देवकोष्टकांमध्ये गणपती, सरस्वती आणि नागशिळा आहेत. या मंदिरालगत असलेल्या मेघडंबरीत साईबाबांची संगमरवरी मूर्ती आहे. मूर्तीच्या मागे लाकडी स्तंभ आणि लाकडी तक्तपोशीचे छत असलेले सभागृह आहे. या सभागृहाच्या मागील भिंतीवर देवीदेवता आणि संतांची उठावशिल्पे साकारली आहेत. मंदिराच्या प्रांगणात अन्नछत्र व स्वयंपाकघर आहे. स्वयंपाकघरातील एका चौथऱ्यावर अन्नपूर्णा देवीच्या पाषाणपादुका प्रतिष्ठापित केल्या आहेत. अन्न शिजवण्यापूर्वी या पादुकांची पूजा करण्याची जुनी प्रथा आहे.

दररोज सकाळी साडेपाच वाजल्यापासून दुपारी एक वाजेपर्यंत व दुपारी तीन वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. वैशाख शुद्ध पौर्णिमा हा सिद्ध महादेवपुरी महाराजांचा समाधी दिन मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव म्हणून साजरा केला जातो. या निमित्ताने मंदिरात सलग सात दिवस अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. यात दररोज काकड भजन, ग्रंथपारायण, नामस्मरण, कीर्तन आणि प्रवचनांचे कार्यक्रम चालतात. सातव्या दिवशी वैशाख पौर्णिमेला सकाळी समाधीला महाभिषेक घातला जातो आणि दुपारी महाप्रसादाचे वाटप होते. या दिवशी मंदिरातील उत्सवमूर्तीची रथामधून मिरवणूक निघते. परंपरेनुसार नदीपलीकडील विश्वनाथ मंदिरात वार्षिक काल्याची दहीहंडी फोडली जाते. याव्यतिरिक्त महाशिवरात्री, हनुमान जयंती, गुढीपाडवा, आषाढी व कार्तिकी एकादशी, दसरा, दिवाळी आणि श्रावण महिन्यातील सोमवारी मंदिरात विशेष धार्मिक कार्यक्रम होतात.