
शहाजीराजे भोसले यांच्यासह इतिहासकाळापासून मराठ्यांचे श्रद्धास्थान असलेल्या लिंगेश्वर महादेव मंदिरात सर्वप्रथम हिंदवी स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प करण्यात आला. अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात लिंगदेव येथे शहाजीराजांनी केलेल्या स्वराज्य स्थापनेच्या प्रयत्नास यश आले नसले तरी छत्रपती शिवाजी महाराजांना या प्रयत्नातून प्रेरणा मिळाली व ते हिंदवी स्वराज्य स्थापन करण्यात यशस्वी ठरले. सह्याद्रीच्या कुशीत उंच पर्वतरांगांच्या सानिध्यात मुळा नदीच्या तीरावर वसलेले लिंगेश्वर महादेवाचे हे ठिकाण हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
असे सांगितले जाते की ऐतिहासिक परंपरा लाभलेल्या स्वयंभू लिंगेश्वराच्या दर्शनासाठी शहाजीराजे भोसले नेहमी येथे येत असत. जिजाऊ गर्भवती असताना पेमगिरी किल्ल्यावरून लिंगदेवमार्गे शिवनेरीकडे जाताना त्यांना प्रसूतीवेदना सुरू झाल्या. त्या वेळी शहाजीराजांनी जिजाऊंना शिवनेरीपर्यंत सुखरूप पोचू दे, अशी लिंगेश्वराला प्रार्थना केली होती. लिंगेश्वराच्या कृपेने जिजाऊ शिवनेरीवर सुखरूप पोहोचल्या व तेथे शिवबांचा जन्म झाला.
लिंगेश्वर महादेवाचे मंदिर प्राचीन असून इ. स. १७७५ ते १७९० या कालखंडात अहिल्यादेवी होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करून येथे पिण्याच्या पाण्यासाठी बारवही बांधली, अशी नोंद आहे. मंदिर परिसर प्रशस्त असून मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर एका चौथऱ्यावर पुरातन दगडी दीपमाळ आहे. जमिनीपासून चार ते पाच फूट उंचीवर हे मंदिर आहे. २०१८ मध्ये केलेल्या नूतनीकरणानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. मुखमंडप, सभामंडप, गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. मूळ मंदिरापुढे सभामंडप नंतर बांधल्याचे जाणवते. सभामंडपाच्या मध्यभागी शुभ्र नंदी असून त्यावर वैशिष्ट्यपूर्ण कलाकुसर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर श्रीगणेश, तर खालच्या बाजूला कीर्तिमुखाचे शिल्प असून गर्भगृहात एका चौकोनी खोलगट भागातून शिवपिंडी वर आल्यासारखी भासते.
याशिवाय श्रीगणेश, श्रीभैरवनाथ, राधा–कृष्ण, राम–लक्ष्मण–सीता, हनुमंत व विठ्ठल–रुक्मिणी यांच्या संगमरवरी मू्र्ती येथे स्थापित केलेल्या आहेत. मंदिराच्या बाजूला श्रीदत्तांचे मंदिर आहे.
लिंगेश्वर देवस्थान हे जागृत व नवसाला पावणारे असे स्थान असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. गुढीपाडव्याच्या दिवशी येथे भरणारा यात्रोत्सव हा अकोले तालुक्यातील मोठा उत्सव म्हणून प्रसिद्ध आहे. या दिवशी पहाटे लिंगेश्वराची महापूजा, मुकुट चढविणे, वस्रालंकार परिधान करणे, महाआरती, ऋतुमान उकलविधी, शोभायात्रा तसेच संगीत अश्वनृत्याचा कार्यक्रम पार पडतो. सायंकाळी संगीत आखाडीची सुरुवात होते. डफावर थाप पडताच तुतारीचा आवाज निनादतो. ‘मेहेरबान सलाम, बाजूसे बाजू, कदमसे कदम, सूत्रधाराची स्वारी आली.
गलबला मत करो‘ असा आवाज आसमंतात निनादतो आणि सूत्रधाराच्या प्रवेशाने संगीत आखाडीचा प्रारंभ होतो. रात्रभर संगीत आखाडी चालते. सकाळी ७ वाजता आखाडीचा समारोप होतो.
येथे होणारा संगीत आखाडी हा कार्यक्रम प्रसिद्ध असून त्यामध्ये रामायण, महाभारत, विष्णूपुराण यामधील दृश्ये पथनाट्याच्या स्वरूपात सादर केली जातात. त्यामध्ये प्रामुख्याने सूत्रधार, विदूषक, गणपती, सरस्वती, राम अवतार, त्राटिका–शूर्पणखा वध, श्रीराम–रावण युद्ध, सत्यवान–सावित्री, अर्जुन–कर्ण युद्ध, दुर्योधन–भीम युद्ध, भस्मासुर, मोहिनीराज ही पात्रे विशेष प्रसिद्ध आहेत. अनेक वर्षांपासून येथे हिंदू–मुस्लिम गुण्यागोविंदाने राहतात. मुस्लिम तरुणांकडून संगीत आखाडीमध्ये अनेकदा श्रीरामांचे पात्र वठविण्यात आलेले आहे. याशिवाय येथील पीरबाबाच्या यात्रेत हिंदूधर्मीय उत्साहाने भाग घेतात. दुसऱ्या दिवशी कुस्ती स्पर्धांनी या यात्रेची सांगता होते. या स्पर्धेसाठी कोल्हापूर, सातारा, पुणे, नाशिक व अहिल्यानगर येथून नामवंत कुस्तीपटू हजेरी लावतात.
श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे यात्रा भरते. या दिवशी सव्वा लाख बेलपत्रांनी लिंगेश्वर महादेवाची विधिवत पूजा केली जाते. महाशिवरात्रीच्या दिवशीही या परिसराला यात्रेचे स्वरूप आलेले असते. या संपूर्ण दिवसात आलेल्या भाविकांना महाप्रसाद देण्यात येतो. दुपारी ३ ते ७ या वेळेत पालखी प्रदक्षिणा मिरवणूक निघते, त्यामध्ये हजारो भाविक सहभागी होतात. राज्य सरकारच्या तीर्थक्षेत्राच्या ‘क’ दर्जाच्या यादीत या देवस्थानाचा समावेश झालेला आहे. (ज्या देवस्थानाच्या दर्शनासाठी वर्षातून एक लाखांहून अधिक व चार लाखांपर्यंत भाविक येतात, अशा देवस्थानाला तीर्थक्षेत्राचा ‘क’ दर्जा प्राप्त होतो.)

लिंगेश्वर महादेव मंदिर अहिल्यानगर के इतिहास में एक प्रमुख स्थान रखता है। यह मंदिर शहाजी राज भोसले सहित कई मराठों की आस्था का केंद्र रहा है। इसी मंदिर में सबसे पहले हिंदवी स्वराज्य की स्थापना का संकल्प लिया गया था। हालांकि, अकोले तहसील के लिंगदेव गाँव में शहाजी राज द्वारा किया गया यह प्रयास सफल नहीं हो सका। परंतु यही प्रयास आगे चलकर छत्रपति शिवाजी महाराज के लिए प्रेरणा बना। वे हिंदवी स्वराज्य की स्थापना करने में सफल हुए। सह्याद्री की पर्वतमालाओं की गोद में, मुला नदी के तट पर बसा यह स्थल आज भी हजारों श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र बना हुआ है।
कहा जाता है कि शहाजी राजे भोसले लिंगेश्वर महादेव के दर्शन के लिए नियमित रूप से आते थे। जब जीजाबाई गर्भवती थीं, तब वे पेमगिरी किले से शिवनेरी की ओर जाते समय लिंगदेव गाँव से होकर निकलीं। मार्ग में जीजाबाई को प्रसव पीड़ा आरंभ हो गई। तब शहाजी राजे ने लिंगेश्वर महादेव से प्रार्थना की कि जीजाबाई को शिवनेरी तक सकुशल पहुँचा दें। महादेव की कृपा से जीजाबाई सुरक्षित शिवनेरी पहुँचीं। वहीं शिवाजी महाराज का जन्म हुआ।
लिंगेश्वर मंदिर अत्यंत प्राचीन है। कहा जाता है कि सन् 1775 से 1790 के बीच अहिल्याबाई होलकर ने इस मंदिर का जीर्णोद्धार करवाया था। उन्होंने पेयजल की सुविधा के लिए यहाँ एक बावड़ी भी बनवाई थी। मंदिर परिसर काफी विस्तृत है। प्रवेश द्वार के सम्मुख एक चबूतरे पर प्राचीन पत्थर की दीपमाला है। मंदिर भूमि से लगभग चार-पाँच पद ऊँचाई पर स्थित है। सन् 2018 में हुए नवनिर्माण के पश्चात मंदिर को वर्तमान स्वरूप प्राप्त हुआ। मंदिर की रचना मुखमंडप, सभामंडप और गर्भगृह के रूप में है। ऐसा प्रतीत होता है कि मूल मंदिर के आगे सभामंडप का निर्माण बाद में हुआ। सभामंडप के बीच में मनोहर और श्वेत रंग का नंदी विराजमान है। इस पर अत्यंत मनोहर शिल्पकारी की गई है।
गर्भगृह के प्रवेशद्वार के ऊपर श्रीगणेश की मूर्ति है। उसके नीचे कीर्तिमुख की आकृति बनी है। गर्भगृह में एक चौकोर गहराई में से शिवलिंग प्रकट हो रहा है। ऐसा प्रतीत होता है कि वह स्वयं प्रकट हुआ है। मंदिर में श्रीगणेश, श्रीभैरवनाथ, राधा-कृष्ण, राम-लक्ष्मण-सीता, हनुमान तथा विठ्ठल-रुक्मिणी की संगमरमर की मूर्तियाँ भी स्थापित हैं। मंदिर के पार्श्व में श्रीदत्त का मंदिर स्थित है।
लिंगेश्वर देवस्थान को एक जागृत स्थान माना जाता है। यहाँ मनोकामनाएँ पूरी होती हैं। ऐसा श्रद्धालुओं का विश्वास है। गुड़ी पाड़वा के दिन यहाँ वार्षिक मेला लगता है। यह अकोले तहसील की एक प्रमुख धार्मिक घटना मानी जाती है। इस दिन प्रातःकाल महापूजा और मुकुट अर्पण किया जाता है। वस्त्राभूषणों से श्रृंगार, महाआरती, ऋतुविधान, शोभायात्रा और संगीत अश्वनृत्य का आयोजन होता है। सायंकाल संगीत आखाड़ा आरंभ होता है। जैसे ही डफ की थाप और तुतारी की ध्वनि गूँजती है, वैसे ही उद्घोष होता है: “मेहरबान सलाम…बाजू से बाजू….कदम से कदम…सूत्रधार की सवारी आ रही है… शोर मत करो।”
सूत्रधार के आगमन के साथ ही संगीत आखाड़े की शुरुआत होती है। यह कार्यक्रम पूरी रात चलता है और सुबह 7 बजे समाप्त होता है। इस संगीत आखाड़े में रामायण, महाभारत और विष्णुपुराण जैसे ग्रंथों की कथाएँ नाटक के रूप में प्रस्तुत की जाती हैं। इसमें सूत्रधार, विदूषक, गणेश, सरस्वती और राम अवतार जैसे मुख्य पात्र होते हैं। इसमें त्राटिका-शूर्पणखा वध, श्रीराम-रावण युद्ध और सत्यवान-सावित्री के प्रसंग दिखाए जाते हैं। अर्जुन-कर्ण युद्ध, दुर्योधन-भीम युद्ध, भस्मासुर और मोहिनीराज के नाटक भी प्रस्तुत किए जाते हैं।
विशेष बात यह है कि यह गाँव हिंदू-मुस्लिम एकता का भी प्रतीक है। कई बार मुस्लिम युवक इस आखाड़े में श्रीराम की भूमिका निभा चुके हैं। इसके साथ ही पीरबाबा के मेले में हिंदू धर्मावलंबी भी उत्साह से भाग लेते हैं। मेले के दूसरे दिन कुश्ती स्पर्धाओं का आयोजन होता है। इसमें कोल्हापुर, सातारा, पुणे, नासिक और अहिल्यानगर जैसे स्थानों से प्रसिद्ध पहलवान भाग लेते हैं।
श्रावण मास के प्रत्येक सोमवार को यहाँ मेला आयोजित किया जाता है। इस दिन लिंगेश्वर महादेव की पूजा सवा लाख बेलपत्रों से विधिपूर्वक की जाती है। महाशिवरात्रि के दिन भी यह क्षेत्र श्रद्धालुओं से भरा होता है। पूरे दिन आने वाले श्रद्धालुओं के लिए महाप्रसाद की व्यवस्था की जाती है। दोपहर 3 से 7 बजे के बीच पालकी प्रदक्षिणा निकाली जाती है। इसमें हजारों श्रद्धालु भाग लेते हैं।
राज्य सरकार ने इस देवस्थान को तीर्थक्षेत्र की ‘क’ श्रेणी में सम्मिलित किया है। यह श्रेणी उन तीर्थस्थलों को दी जाती है जहाँ निरंतर एक से चार लाख श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं।