कोल्हूबाई माता गड

कोल्हार, ता. पाथर्डी, जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिल्ह्यात पाथर्डी तालुक्यात कोल्हारजवळील गर्भगिरी पर्वतावर देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी माहुरच्या रेणुका देवीचे रूप मोहटादेवीची बहीण कोल्हूबाईचे स्थान आहे. सुमारे १५० वर्षांपासून असलेल्या या जागृत स्थानावर हजारो भाविकांची श्रद्धा असून हे ठिकाण कोल्हूबाई माता गड म्हणून प्रसिद्ध आहे. देवीच्या नावावरून गावाला कोल्हार हे नाव पडले आहे. हनुमान जयंतीच्या तिसऱ्या दिवसापासून भरणारी येथील दोन दिवसांची यात्रा प्रसिद्ध असून यावेळी निघणाऱ्या पालखी सोहळ्यासाठी हजारो भाविक उपस्थित असतात.

देवीची आख्यायिका अशी की शेकडो वर्षांपासून गर्भगिरी पर्वतावर एका झाडाच्या जाळीत कोल्हूबाई मातेचे वास्तव्य होते; परंतु त्याबाबत कोणाला कल्पना नव्हती. एकदा येथील धनिकाने गावात बहुमजली इमारत बांधली. इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाल्यावर देवीने त्याला दर्शन दिले. ‘मी कोल्हूबाई असून माझे या गावच्या डोंगरावर वास्तव्य आहे. या गावात कोणीही बहुमजली बांधकाम केलेले मला चालणार नाही,’ असे सांगून देवी गुप्त झाली. देवीने हा संदेश देताच ती इमारत तत्काळ रिकामी करण्यात आली पाहता पाहता ती इमारत पत्त्यांच्या बंगल्यासारखी कोसळली. तेव्हापासून आजतागायत कोणीही या गावात दुमजली बांधकाम करीत नाही. ही वार्ता समजल्यावर गावकऱ्यांनी गर्भगिरी डोंगरात शोध घेतला असता एका झाडाखाली देवीची मूर्ती सापडली. तेव्हापासून हे स्थान कोल्हारचे ग्रामदैवत हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान बनले. त्यानंतर ग्रामस्थांनी या जागेवर मंदिर बांधून देवीची त्यात प्राणप्रतिष्ठा केली.

पाथर्डी तालुक्यातील कोल्हार गावात प्रवेश करताना स्वागताला देवीच्या नावाची सुंदर कमान लागते. येथून कोल्हूबाई गडाच्या पायथ्यापर्यंत जाण्यासाठी गावातून रस्ता आहे. पूर्वी गडावर जाण्यासाठी डोंगरातून पायवाट होती. आता गडाच्या अर्ध्या रस्त्यापर्यंत गाडीरस्ता बनविण्यात आला आहे. येथे मोठा सभामंडप बनविण्यात आला आहे. तेथून १०८ पायऱ्या चढून मंदिरापर्यंत जाता येते. या संपूर्ण पायरी मार्गाला भाविकांच्या सोयीसाठी शेड बसविण्यात आली आहेपायऱ्या चढून गडाच्या टोकावर प्रवेश होतो. तेथे सुरुवातीला सखूबाईचे मंदिर, त्यानंतर नव्याने बांधलेला प्रशस्त सभामंडप कोल्हूबाई मातेचे प्राचीन दगडी मंदिर आहे.

छोटेखानी असलेल्या या मंदिरात प्रवेशद्वारावर द्वारपाल रेखाटले असून संपूर्ण मंदिर हे सोनेरी रंगात रंगविले आहे. त्यामुळे खूप दूरवरूनही हे मंदिर नजरेस पडते. मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोल्हूबाई मातेची शेंदुरचर्चित सुंदर मूर्ती असून तिच्या डोक्यावर सोनेरी मुकुट नाकात मोत्याची नथ असे अलंकार आहेत. तिने भरजरी वस्त्र परिधान केलेले आहेत. या देवी मूर्तीच्या मागे देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाच्या दोन बाजूला दोन मूर्ती आहेत. या मंदिराला बाहेरून प्रदक्षिणा मार्ग आहे. मंदिराच्या समोर मोकळी जागा असून तेथून आजूबाजूच्या गावांचे विहंगम दृश्य दिसते. मंदिराशेजारी मोठी घंटा असून ती १०३ किलो वजनाची आहे. ती घंटा वाजविल्यावर परिसरातील ते किमी अंतरापर्यंत त्याचा आवाज जातो, असे ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे. मंदिराच्या समोर गाय वासरू यांची सुंदर शिल्पे आहेत.

कोल्हूबाई मातेच्या मंदिराजवळ असलेल्या सखूबाई मंदिराबाबत असे सांगितले जाते की सखूबाई नावाची सासुरवाशीण देवीची निस्सीम भक्त होती. देवीचे दर्शन घेण्यासाठी ती दररोज या गडावर येत असे; परंतु घरच्या मंडळींकडून तिला गडावर जाण्यास विरोध होत होता. सखूबाईच्या मनात देवीबद्दल अपार श्रद्धा होतीम्हणून ती रात्रीच्या वेळी सर्वजण झोपले आहेत याची खात्री करून गडावर देवीच्या दर्शनाला जात असे. काही दिवसांनी हा प्रकार घरच्यांना समजला त्यांनी तिचा पाठलाग केला. सखूबाई गडावर पोहचणार एवढ्यात तिच्या पतीने तिला हाक मारली. त्यावेळी सखूबाई घाबरली, आता सासरची मंडळी आणखी त्रास देतील म्हणून तिने गडावरून खाली उडी मारून जीव देण्याचा प्रयत्न केला; परंतु तेवढ्यात कोल्हूबाई प्रकट झाली सखूबाईला साक्षात्कार देऊन त्याच ठिकाणी आपल्यात सामावून घेतले. सकाळी सर्वत्र सखूबाईचा शोध घेण्यात आला; परंतु ती कुठेच सापडली नाही. त्याचवेळी तेथे असणारी पुजारी महिला गंगूबाईने रात्री झालेला सर्व प्रकार ग्रामस्थांना सांगितला सखूबाईची भक्ती श्रेष्ठ असल्यामुळे देवीने तिला समाधी देऊन आपल्यात सामावून घेतल्याचे सांगितले. देवीने समाधी देताना सखूबाईला आश्वासन दिले की माझ्या दर्शनाआधी जे भाविक तुझे दर्शन घेतील मी त्यांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करेन. ग्रामस्थांनी येथे सखूबाईचे मंदिर बांधले. तेव्हापासून येथे प्रथम सखूबाईचे दर्शन नंतर देवीचे दर्शन घेण्याची प्रथा आहे.

हनुमान जयंतीच्या तिसऱ्या दिवसापासून येथे दोन दिवस देवीचा जत्रोत्सव असतो. यामध्ये पहिल्या दिवशी होणाऱ्या पालखी सोहळ्याला पंचक्रोशीतील हजारो भाविक सहभागी होतात. या दिवशी येथे महाप्रसाद दिला जातो. यात्रेच्या दुसऱ्या दिवशी येथे होणाऱ्या कुस्ती स्पर्धाही प्रसिद्ध आहेत. या स्पर्धेत अहिल्यानगर जिल्ह्यासह पुणे, औरंगाबाद, नाशिक येथील मल्लही सहभागी होतात. या कुस्ती स्पर्धेने यात्रेची सांगता होते. दररोज सकाळी ते सायंकाळी पर्यंत भाविकांना मंदिरातील देवीचे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती:

  • अहिल्यानगरपासून २७ किमी, तर पाथर्डीपासून ३८ किमी अंतरावर
  • अहिल्यानगर पाथर्डीपासून कोल्हार गावात येण्यासाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने गडाच्या अर्ध्या वाटेपर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा नाही

कोल्हुबाई माता गढ़

कोल्हार, तह. पाथर्डी, जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिले में, पाथर्डी तहसील के कोल्हार ग्राम के समीप, कोल्हुबाई माता का पवित्र स्थल स्थित है। यह मोहटादेवी की भगिनी और माहुर के शक्तिपीठों से जुड़ी रेणुका देवी का ही स्वरूप है। यह एक जागृत स्थल है, जहाँ लगभग 150 वर्षों से पूजा की जा रही है। इसे कोल्हुबाई माता गढ़ के नाम से जाना जाता है। इस ग्राम का नाम देवी के नाम पर ‘कोल्हार’ रखा गया है। यहाँ आयोजित होने वाला दो दिवसीय मेला अत्यंत प्रसिद्ध है। यह मेला हनुमान जयंती के तीसरे दिन से प्रारंभ होता है। इस अवसर पर हजारों श्रद्धालु पालकी यात्रा में सम्मिलित होते हैं।

देवी की प्रचलित कथा के अनुसार, कोल्हुबाई माता कई शताब्दियों तक गर्भगिरी पर्वत पर एक वृक्ष में निवास करती थीं। उस समय किसी को भी उनकी उपस्थिति का ज्ञान नहीं था। एक बार, ग्राम के एक संपन्न व्यक्ति ने एक बहुमंजिला भवन का निर्माण करवाया। निर्माण पूर्ण होने के पश्चात देवी ने उसे साक्षात् दर्शन देकर कहा, “मैं कोल्हुबाई हूँ और मैं इस ग्राम की पहाड़ियों में निवास करती हूँ। यहाँ कोई भी बहुमंजिला भवन नहीं बनाएगा।” यह संदेश देकर वे अंतर्ध्यान हो गईं। देवी के आदेश देते ही वह भवन तुरंत रिक्त हो गया और ताश के पत्तों की भाँति ढह गया। तब से इस ग्राम में किसी ने भी द्विमंजिला संरचना बनाने का साहस नहीं किया। इस घटना के पश्चात ग्रामीणों ने गर्भगिरी पर्वत पर खोज की। वहाँ उन्हें एक वृक्ष के नीचे देवी की पाषाण मूर्ति प्राप्त हुई। तभी से यह स्थान कोल्हार के ग्रामदेवता का स्थान बन गया। यह हजारों श्रद्धालुओं के लिए उपासना का केंद्र है। इसके पश्चात इस स्थल पर एक मंदिर का निर्माण कर देवी को वहाँ प्रतिष्ठित किया गया।

जब कोई पाथर्डी तहसील के कोल्हार ग्राम में प्रवेश करता है, तो देवी के नाम वाला एक मनोहर तोरण द्वार दिखाई देता है। यहाँ से एक सड़क कोल्हुबाई गढ़ की तलहटी की ओर जाती है। पूर्व में गढ़ तक पहुँचने के लिए पहाड़ियों के मध्य से एक पदयात्रा मार्ग था। अब गढ़ के आधे मार्ग तक सड़क मार्ग का निर्माण किया गया है। यहाँ एक विशाल सभामंडप बनाया गया है। मंदिर तक पहुँचने के लिए 108 सीढ़ियाँ चढ़नी पड़ती हैं। श्रद्धालुओं की सुविधा हेतु इस संपूर्ण सोपान-मार्ग पर शेड का निर्माण किया गया है। सीढ़ियाँ चढ़ने पर गढ़ का प्रवेशद्वार आता है। वहाँ सर्वप्रथम सखुबाई का मंदिर स्थित है। उसके पश्चात एक नवीन विशाल सभामंडप और कोल्हुबाई माता का प्राचीन पाषाण निर्मित मंदिर है।

इस लघु मंदिर का प्रवेशद्वार सुंदरता से चित्रित है, जिसमें द्वारपाल का चित्रण किया गया है। संपूर्ण मंदिर स्वर्ण आभा से सुसज्जित है, जिससे यह दूर से ही दृष्टिगोचर होता है। मंदिर के अंतर्गृह में कोल्हुबाई माता की एक भव्य पाषाण मूर्ति है, जो सिंदूर से मंडित है। देवी के मस्तक पर एक स्वर्ण मुकुट और नासिका में मोती की नथ है। वे अलंकृत वस्त्रों से सुसज्जित हैं। इस पाषाण मूर्ति के पीछे देवी के वाहन के रूप में सिंह की दो पाषाण मूर्तियाँ हैं। मंदिर के चारों ओर एक परिक्रमा पथ है। मंदिर के सम्मुख एक खुला प्रांगण है। यहाँ से आसपास के ग्रामों का विहंगम दृश्य देखा जा सकता है। मंदिर के निकट एक विशाल घंटा है, जिसका भार 103 किलोग्राम है। ग्रामीणों का मानना है कि जब यह घंटा बजता है, तो इसकी ध्वनि 5 से 7 किलोमीटर तक जाती है। मंदिर के सम्मुख धेनु और वत्स की मनोहर पाषाण मूर्तियाँ स्थित हैं।

कोल्हुबाई माता मंदिर के समीप स्थित सखुबाई मंदिर के विषय में कहा जाता है कि सखुबाई देवी की एक अनन्य भक्त थीं। वे देवी का आशीर्वाद लेने हेतु प्रतिदिन गढ़ पर जाती थीं, परंतु उनके परिवार ने इसका विरोध किया। सखुबाई को देवी पर अगाध श्रद्धा थी। वे अपने परिजनों के सो जाने की प्रतीक्षा करती थीं और फिर गुपचुप तरीके से गढ़ की ओर निकल जाती थीं। कुछ समय पश्चात उनके परिवार को इस बात का पता चल गया और उन्होंने उनका पीछा किया। जैसे ही सखुबाई गढ़ के समीप पहुँचने वाली थीं, उनके पति ने उन्हें पुकारा। व्याकुल होकर सखुबाई ने ससुराल पक्ष से होने वाले उत्पीड़न के भय से अपने प्राण त्यागने हेतु गढ़ से कूदने का प्रयास किया। उसी क्षण कोल्हुबाई प्रकट हुईं और सखुबाई को अपनी शरण में लेकर स्वयं में विलीन कर लिया। अगले दिन सखुबाई की खोज की गई, परंतु वे कहीं नहीं मिलीं। उस समय उपस्थित पुजारी गंगुबाई ने ग्रामीणों को रात्रि की घटनाओं के विषय में बताया। उन्होंने समझाया कि सखुबाई की भक्ति के कारण देवी ने उन्हें समाधि प्रदान की और स्वयं में समाहित कर लिया। देवी ने सखुबाई को वचन दिया कि वे उन सभी श्रद्धालुओं की मनोकामना पूर्ण करेंगी, जो सर्वप्रथम सखुबाई के सम्मुख आशीर्वाद लेने आएँगे। इसके पश्चात ग्रामीणों ने यहाँ सखुबाई हेतु एक मंदिर का निर्माण किया। तब से यह परंपरा बन गई कि पहले सखुबाई का आशीर्वाद लिया जाए और फिर देवी का।

हनुमान जयंती के तीसरे दिन से देवी के सम्मान में दो दिवसीय उत्सव आयोजित किया जाता है। प्रथम दिन आसपास के क्षेत्रों से हजारों श्रद्धालु पालकी यात्रा में सम्मिलित होते हैं। इस दिन भव्य महाप्रसाद का आयोजन किया जाता है। मेले के द्वितीय दिन आयोजित होने वाली कुश्ती प्रतियोगिताएँ भी अत्यंत प्रसिद्ध हैं। ये प्रतियोगिताएँ अहिल्यानगर जिले के साथ-साथ पुणे, औरंगाबाद और नासिक के पहलवानों को आकर्षित करती हैं। कुश्ती प्रतियोगिता के साथ मेले का समापन होता है। श्रद्धालुगण प्रतिदिन प्रातः 6 बजे से सायंकाल 6 बजे तक देवी के दर्शन हेतु मंदिर जा सकते हैं।

मुख्य विशेषताएँ

  • अहिल्यानगर से 27 किमी और पाथर्डी से 38 किमी की दूरी पर स्थित।
  • अहिल्यानगर और पाथर्डी से कोल्हार ग्राम तक पहुँचने के लिए राज्य परिवहन की बस सेवा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन गढ़ के आधे मार्ग तक जा सकते हैं।
  • निकटवर्ती क्षेत्र में वर्तमान में कोई भक्तनिवास या भोजन की सुविधा उपलब्ध नहीं है।
Back To Home