अहिल्यानगर जिल्ह्यातील राहाता तालुक्यात अहिल्यानगर–मनमाड मार्गावर अमृतवाहिनी प्रवरा नदीच्या तीरावर वसलेले कोल्हार हे गाव येथील प्राचीन कोल्हाळेश्वर मंदिर, विठ्ठल–रुख्मिणी मंदिर, हनुमान मंदिर व भगवती माता मंदिर यामुळे प्रसिद्ध आहे. कोल्हाळेश्वर मंदिरावरून या गावाचे कोल्हार असे नामकरण झाले आहे. असे सांगितले जाते की वनवासात असताना श्रीरामांनी स्वतःच्या हाताने येथे वालुकामय शिवलिंगाची स्थापना केली होती. कोल्हाळेश्वर मंदिर प्राचीन असून त्याच्या कळसाची उंची ९० फूट आहे.
कोल्हार गावाची आख्यायिका अशी की समुद्रमंथनातून मिळालेले अमृत देवांना वाटप झाले ते ठिकाण होते येथून जवळ असलेले नेवासे. या अमृत वाटपावरून दानवांनी प्रचंड कोलाहल माजविला होता. त्यावरून या गावाला ‘कोलाहल–कोल्हाळ–कोल्हार’ असे नाव प्राप्त झाले. तो कोलाहाल शमविण्यासाठी महादेवांनी येथे प्रकट होऊन भगवती देवीला सर्व राक्षसांचा संहार करण्यास सांगितले. तेव्हापासून हे स्थान कोल्हाळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे. दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार, वनवासकाळात श्रीराम, लक्ष्मण व सीता यांनी प्रवरा नदीच्या काठावर मुक्काम केला.
त्यावेळी नित्यपूजेसाठी श्रीरामांनी नदीतील वाळूपासून येथे एक शिवपिंडी स्थापन करून पूजा–अर्चा केली. यावेळी महादेव प्रकट होऊन त्यांनी मी येथे वास्तव्य करेन, असे श्रीरामांना सांगितले. तेव्हापासून या मंदिराला कोल्हाळेश्वर नाव पडले व या मंदिरावरून गावास कोल्हार नाव पडले असावे. याच ठिकाणी भगवती मातेने श्रीरामांना दृष्टांत दिला व दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आशीर्वाद दिला. काही ग्रंथांमधील उल्लेखानुसार संत ज्ञानेश्वरादी भावंडांनी नेवासा ते आळंदी या प्रवासात कोल्हार येथे मुक्काम केला होता व येथून त्यांनी पुढे प्रस्थान केले.
प्रवरा नदीच्या तीरावर असलेल्या कोल्हाळेश्वराचे हेमाडपंती रचनेचे हे मंदिर भव्यदिव्य आहे. हे मूळ मंदिर १६व्या शतकातील असून २०१६ ते २०२० या काळात केलेल्या नूतनीकरणानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. त्र्यंबकेश्वर मंदिराची प्रतिकृती असलेल्या या मंदिराचा परिसर प्रशस्त आहे. मंदिर परिसराला तटभिंती असून त्याच्या बाहेर एका मोठ्या चौथऱ्यावर शनिदेवांचे स्थान आहे. तेथून १५–२० पायऱ्या चढून तटबंदीच्या कमानीतून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. हा परिसर प्रशस्त असून मुख्य मंदिरासह येथे सहा दिशांना आणखी सहा मंदिरे आहेत. त्यामध्ये गणपती, श्रीदत्त, केशव–गोविंद (चंदनाच्या लाकडात साकारलेले स्तंभरूपी शिवलिंग), राधा–कृष्ण, पार्वती देवी व रामेश्वर या मंदिरांचा समावेश आहे.
नंदीमंडप, सभामंडप व गर्भगृह असे मंदिराचे स्वरूप आहे. प्रवेशद्वारातून प्रवेश केल्यावर समोर नंदीची मोठी दगडी मूर्ती आहे. त्यावरील कलाकुसर वैशिष्ट्यूर्ण आहे. असे सांगितले जाते की या नंदीच्या मागच्या बाजूला भुयार असून ते गावातील भगवती देवीच्या मंदिरापर्यंत जाते. भुयाराचे पहिले द्वार महादेव मंदिराच्या पिंडीखाली आहे. सभामंडप प्रशस्त असून त्यापुढे गर्भगृहात महादेवांची प्राचीन वालुकामय पिंडी आहे. गर्भगृहातून बाहेर जाण्यासाठी एक लहानसा दरवाजा आहे. तेथून थेट मंदिराबाहेर पडता येते. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीवकाम असून अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत.
श्रावणी सोमवारी व महाशिवरात्रीच्या दिवशी कोल्हाळेश्वर परिसराला जत्रेचे स्वरूप आलेले असते. यावेळी हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. हे जागृत देवस्थान असून येथे १६ सोमवारचे व्रत केल्यास मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. सकाळी ५ ते रात्री १० पर्यंत भाविकांना या मंदिरातील कोल्हाळेश्वराचे दर्शन घेता येते. मुंबई येथील विक्रोळी कन्नमवार नगरमधील साईनाथ मित्र मंडळ सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळातर्फे २०२२ मध्ये अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कोल्हार येथील या कोल्हाळेश्वर मंदिराची प्रतिकृती साकारण्यात आली होती व त्यावेळी या मंडळाला मुंबई पोलीस खात्याकडून पुरस्कार प्राप्त झाला होता.
कोल्हार, अहिल्यानगर-मनमाड मार्ग पर अमृतवाहिनी प्रवरा नदी के तट पर स्थित एक ग्राम है। यह अपने प्राचीन कोल्हालेश्वर मंदिर, विठोबा-रुक्मिणी मंदिर, हनुमान मंदिर और भगवती माता मंदिर के लिए प्रसिद्ध है। इस ग्राम का नाम कोल्हालेश्वर मंदिर के कारण पड़ा है। कहा जाता है कि वनवास के दौरान श्रीराम ने यहाँ स्वयं बालू से एक शिवलिंग स्थापित किया था। कोल्हालेश्वर मंदिर अत्यंत प्राचीन है। इसका शिखर 90 पद ऊँचा है।
कोल्हार ग्राम की किंवदंती के अनुसार, समुद्र मंथन से प्राप्त अमृत जिस स्थान पर देवताओं को वितरित किया गया था, वह नेवासा के निकट स्थित है। अमृत वितरण के समय असुरों ने वहाँ भारी कोलाहल किया था। इसी कोलाहल के कारण इस ग्राम का नाम ‘कोल्हार’ पड़ा। इस अराजकता को समाप्त करने के लिए महादेव यहाँ प्रकट हुए। उन्होंने देवी को समस्त असुरों का संहार करने का निर्देश दिया। तब से इस स्थान को कोल्हालेश्वर के नाम से जाना जाता है।
एक अन्य किंवदंती के अनुसार, वनवास के समय श्रीराम, लक्ष्मण और सीता प्रवरा नदी के तट पर ठहरे थे।
उस समय दैनिक पूजा हेतु श्रीराम ने नदी की बालू से एक शिवलिंग स्थापित कर उसकी उपासना की। इसी समय महादेव प्रकट हुए। उन्होंने श्रीराम से कहा कि वे इसी स्थान पर निवास करेंगे। तभी से इस मंदिर को कोल्हालेश्वर कहा जाने लगा। ग्राम का नाम भी संभवतः इसी मंदिर के कारण पड़ा है। यह भी माना जाता है कि माता भगवती ने श्रीराम को दर्शन दिए और दुष्टों के विनाश का आशीर्वाद दिया। कुछ ग्रंथों के अनुसार, संत ज्ञानेश्वर और उनके भाई-बहन ने नेवासा से आलंदी की यात्रा के समय कोल्हार में विश्राम किया था। इसके पश्चात वे आगे बढ़े।
प्रवरा नदी के तट पर स्थित कोल्हालेश्वर मंदिर एक भव्य संरचना है। यह हेमाडपंती शैली में निर्मित है। यह मूल मंदिर 16वीं शताब्दी का है। वर्ष 2016 से 2020 के मध्य हुए जीर्णोद्धार के पश्चात इसे वर्तमान स्वरूप प्राप्त हुआ है। मंदिर परिसर अत्यंत विशाल है और त्र्यंबकेश्वर मंदिर के सदृश है। मंदिर परिसर एक सुदृढ़ दीवार से घिरा हुआ है। इसके बाहर एक बड़ा प्रांगण है, जिसमें शनिदेव का मंदिर स्थित है। वहाँ से मेहराब के मार्ग से 15-20 सीढ़ियाँ चढ़कर मंदिर के मुख्य प्रांगण में प्रवेश किया जा सकता है।
यह क्षेत्र अत्यंत विस्तृत है। मुख्य मंदिर के अतिरिक्त यहाँ छह दिशाओं में छह अन्य मंदिर हैं। इनमें गणपति, श्री दत्त, केशव-गोविंद (चंदन निर्मित स्तंभाकार शिवलिंग), राधा-कृष्ण, पार्वती देवी और रामेश्वर सम्मिलित हैं। मंदिर में नंदीमंडप, सभामंडप और गर्भगृह हैं। मुख्य प्रवेश द्वार से प्रवेश करते ही सम्मुख नंदी की एक विशाल पाषाण मूर्ति है। इसकी कलाकृति अद्भुत है। कहा जाता है कि इस नंदी के पीछे एक सुरंग है। यह सुरंग ग्राम के भगवती देवी मंदिर तक जाती है। सुरंग का प्रथम द्वार महादेव मंदिर के शिवलिंग के नीचे स्थित है। सभामंडप अत्यंत विशाल है। इसके सम्मुख गर्भगृह में महादेव का प्राचीन बालू निर्मित शिवलिंग स्थापित है। गर्भगृह से बाहर निकलने हेतु एक लघु द्वार है। यह द्वार सीधे मंदिर के बाहर निकलता है। मंदिर की बाह्य दीवारों पर विशिष्ट नक्काशी और अनेक मूर्तियाँ उकेरी गई हैं।
श्रावण मास के सोमवार और महाशिवरात्रि के अवसर पर कोल्हालेश्वर क्षेत्र मेले का रूप ले लेता है। यहाँ दर्शन हेतु हजारों श्रद्धालु आते हैं। यह एक जागृत तीर्थ स्थल है। श्रद्धालुओं का विश्वास है कि यहाँ 16 सोमवार के व्रत करने से उनकी मनोकामनाएँ पूर्ण होती हैं। श्रद्धालुगण कोल्हालेश्वर मंदिर में प्रातः 5 बजे से रात्रि 10 बजे तक दर्शन कर सकते हैं। वर्ष 2022 में मुंबई के विक्रोली स्थित कन्नमवार नगर के ‘साईं नाथ मित्र मंडल’ ने सार्वजनिक गणेशोत्सव के अवसर पर अहिल्यानगर जिले के इस कोल्हालेश्वर मंदिर की एक प्रतिकृति निर्मित की थी। इस पहल के लिए उन्हें मुंबई पुलिस द्वारा पुरस्कृत किया गया।