खंडोबा म्हाळसाई मंदिर

(म्हाळसाईचे माहेर)

नेवासे बुद्रुक, ता. नेवासा. जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिल्ह्यात असे एक गाव आहे जेथे या गावातील मुलीशी लग्न करणाऱ्या जावयाची सर्व ग्रामस्थांकडून पूजा करून त्याचे आदरातिथ्य केले जाते. त्याला कारणही तसेच आहे. नेवासे तालुक्यातील नेवासे बुद्रुक हे खंडोबाची पत्नी म्हाळसाईचे माहेर. म्हाळसाईचा जन्म याच गावातील. त्यामुळे खंडोबा या गावचे जावई होत. तेव्हापासून या गावात जावई पूजनाची प्रथा सुरू आहे ती आजतागायत. नेवासे बुद्रुक येथील अमृतवाहिनी प्रवरा नदीच्या तीरावरील श्री खंडोबाम्हाळसाईचे पुरातन मंदिर येथील ग्रामदैवत असून हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.

श्रीमद्‌भागवत महापुराणातील अष्टम स्कंधामधील उल्लेखानुसार, खंडोबा हे शंकराचे अवतार असून या अवतारात म्हाळसाई आणि बाणाई या त्यांच्या दोन पत्नी होत्या. त्यापैकी म्हाळसाई ही त्यांची पहिली पत्नी. म्हाळसाईला जोगेश्वरी आणि भैरवी या नावानेही ओळखले जाते. मोहिनी अवतार म्हणूनही म्हाळसाई प्रसिद्ध आहे. समुद्रमंथनाच्यावेळी दैत्यांकडून अमृत मिळविण्यासाठी श्रीविष्णूंनी मोहिनीचे (सुंदर स्त्री) रूप धारण करून दैत्यांना आपल्याकडे आकर्षित केले. मोहिनीच्या सौंदर्यावर भाळलेल्या दैत्यांनी आपल्याकडील अमृतकुंभ श्रीविष्णूरूपी मोहिनीकडे दिले. त्यामुळे सर्व देवांना अमृत प्राशन करता आले. मात्र त्याचवेळी मोहिनीच्या अलौकिक रूपावर देवही भाळले होते.

एके दिवशी महादेवांनी श्री विष्णूकडे मोहिनी रूप दाखवण्याचा हट्ट धरला; परंतु श्रीविष्णूने त्याला नकार दिला. मात्र महादेव काही केल्या ऐकेनात. अखेरीस श्रीविष्णूंनी महादेवांसाठी पुन्हा मोहिनी रूप धारण केले. मोहिनीचे ते रूप पाहून महादेवही तिच्यावर मोहित झाले. त्यावेळी मोहिनीने पार्वतीच्या देहात प्रवेश केला. पार्वतीचे मोहिनीसारखे रूप पाहून महादेवांनी तिला म्हाळसा असे नाव दिले. जेव्हा महादेव मोहिनीरुपाला पाहून तिच्याकडे आकर्षित झाले होते, त्यावेळी मोहिनीने महादेवांना आश्वासन दिले की भविष्यात जेव्हा तुम्ही मार्तंड भैरव रूपात पृथ्वीवर अवतार घ्याल, तेव्हा मी म्हाळसा रूपाने अवतार घेऊन तुमची पत्नी होईन.

नेवासे बुद्रुक येथे तिमशेठ या नावाचा एक श्रीमंत लिंगायत वाणी राहत होता. त्याला मूळबाळ नव्हते. तिमशेठ हा महादेवाचा निस्सीम भक्त होता. म्हाळसाईने या दाम्पत्याच्या घरी जन्म घ्यावा, असे महादेवांनी तिला सुचवले. एके दिवशी तिमशेठ पूजाविधीत तल्लीन असताना त्याच्यासमोर देवी पार्वती प्रकट झाली. देवी पार्वतीने तिमशेठला डोळे मिटण्यास सांगितले. तिमशेठने डोळे मिटल्यावर आदिमाता पार्वतीने बाळरूप धारण केले तेथे ती रडू लागली. तिमशेठने या मुलीचे नाव म्हाळसा असे ठेवले. ती उपवर झाल्यावर एका रात्री महादेवांनी तिमशेठ यांच्या स्वप्नात येऊन म्हाळसाचा खंडोबासोबत विवाह लावण्यास सांगितले. महादेवांनी सांगितल्यानुसार पौष पौर्णिमेला खंडोबा म्हाळसाचा विवाह सध्याच्या सातारा जिल्ह्यातील पाली येथे पार पडला. आजही दरवर्षी पौष पौर्णिमेच्या दिवशी सातारा जिल्ह्यातील पाल येथे लाखो भाविकांच्या साक्षीने श्रीखंडोबा म्हाळसा यांचा विवाह शाही थाटात पार पडतोया सोहळ्यासाठी पाच ते सात लाख भाविकांची उपस्थिती असते, अशी नोंद आहे.

म्हाळसाईचे जन्मस्थान असलेल्या नेवासे बुद्रुक या गावाची ओळख म्हाळसापुरी अशी आहे. येथे श्रीखंडोबा, म्हाळसाई बाणाई यांचे पुरातन छोटेखानी मंदिर आहे. दगडी बांधणीच्या या मंदिराच्या गर्भगृहात मध्यभागी श्रीखंडोबा, उजवीकडे म्हाळसाई डावीकडे बाणाई यांच्या मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या बाहेरील बाजूस शंकरपार्वती, तसेच इतर प्राचीन मूर्ती आहेत. मूळ मंदिराच्या शेजारी ग्रामस्थांनी काही वर्षांपूर्वी नवीन मंदिराची उभारणी केली. प्रवरा नदीच्या तीराला लागून एका सुंदर उद्यानाची निर्मिती करून त्यासमोरच हे नवीन मंदिर उभारले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर उंच दीपमाळ आहे. जमिनीपासून चार ते पाच फूट उंचीवर असलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूला द्वारपालांची शिल्पे आहेत. मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त असून मंदिराला तीन गर्भगृह प्रत्येक गर्भगृहावर कळस आहेतमध्यभागी असलेल्या गर्भगृहात चौथऱ्यावर घोड्यावर स्वार खंडोबा म्हाळसाई आणि त्यांच्या शेजारी बाणाई या मूर्ती आहेत. उजव्या बाजूच्या गाभाऱ्यात तीन मूर्ती असून मध्यभागी नारदमुनी, उजव्या बाजूला श्रीदत्त डाव्या बाजूस श्रीगणेश यांच्या मूर्ती आहेत. डाव्या बाजूच्या गाभाऱ्यात सच्चीदानंद महाराज यांची मूर्ती आहे. नेवासे येथे संत ज्ञानेश्वरांनी पैस खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरी सांगितली ती सच्चीदानंद महाराज यांनी लिहून घेतली होती.

असे सांगितले जाते की चंपाषष्ठीच्या दिवशी (मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी) खंडेराय नेवासे येथील या स्थानावर मुक्कामाला येतात. तेव्हापासून चंपाषष्ठीच्या दिवशी गावातील जावयाला विशेष मान दिला जातो. या दिवशी येथे यात्रा भरते. जेजुरीहून आणलेल्या अखंड ज्योतीद्वारे येथील दिवे प्रज्वलित केले जातात. खानदेशी वांग्याचे भरीत आणि बाजरीच्या भाकरीचा खंडोबाला नैवेद्य दाखवून आलेल्या भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो. मार्गशीर्ष महिन्यातील पहिल्या दिवशी खंडोबा अर्थात मल्हारी देवाचा सहा दिवसांचा उत्सव सुरू होतो. मणीमल्ल या दोन दैत्यांचा पराभव करून खंडोबाने लोकांना संकट मुक्त केले. या घटनेचे स्मरण म्हणून हा उत्सव साजरा केला जातो. मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीपर्यंत हा उत्सव असतो. जेजुरीसह खंडोबाच्या अनेक तीर्थस्थानांवर हा उत्सव मोठ्या प्रमाणात भक्तिभावाने साजरा होतो.

उपयुक्त माहिती:

  • नेवासा येथून . किमी, तर अहिल्यानगरपासून ६२ किमी अंतरावर
  • अहिल्यानगर, पुणे, औरंगाबाद येथून नेवासासाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात
  • नेवासा येथे निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

खंडोबा म्हालसाई मंदिर
(म्हालसाई का मायका)

नेवासे बुद्रुक, तह. नेवासा, जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिले में एक गाँव है। यहाँ इस गाँव की कन्या से विवाह करने वाले दामाद का सभी ग्रामवासियों द्वारा पूजन कर सम्मान किया जाता है। इसका एक विशेष कारण है। नेवासे तह. के नेवासे बुद्रुक को खंडोबा की पत्नी म्हालसाई का मायका माना जाता है। म्हालसाई का जन्म इसी गाँव में हुआ था। इसलिए खंडोबा इस गाँव के दामाद हैं। इसी कारण इस गाँव में दामाद पूजन की परंपरा प्रारंभ हुई। यह परंपरा आज भी जारी है। नेवासे बुद्रुक में अमृतवाहिनी प्रवरा नदी के तट पर श्री खंडोबा-म्हालसाई का प्राचीन मंदिर है। यह यहाँ का ग्रामदैवत है। यह मंदिर हजारों श्रद्धालुओं का श्रद्धास्थान है।

श्रीमद्भागवत महापुराण के अष्टम स्कंध के अनुसार, खंडोबा भगवान शिव के अवतार हैं। उनकी दो पत्नियाँ थीं म्हालसाई और बाणाई। इनमें से म्हालसाई उनकी प्रथम पत्नी हैं। म्हालसाई को जोगेश्वरी और भैरवी के नाम से भी जाना जाता है। म्हालसाई मोहिनी अवतार के रूप में भी प्रसिद्ध हैं। समुद्र मंथन के समय अमृत प्राप्त करने के लिए भगवान विष्णु ने मोहिनी का रूप धारण किया। उन्होंने दैत्यों को आकर्षित किया। मोहिनी के सौंदर्य पर मोहित होकर दैत्यों ने अमृतकुंभ भगवान विष्णु के रूप में मोहिनी को सौंप दिया। इससे सभी देवताओं ने अमृत का पान किया। परंतु उसी समय मोहिनी के अलौकिक रूप पर देवता भी मोहित हो गए।

एक दिन भगवान शिव ने भगवान विष्णु से मोहिनी रूप दिखाने का आग्रह किया। भगवान विष्णु ने मना कर दिया। परंतु भगवान शिव नहीं माने। अंततः भगवान विष्णु ने भगवान शिव के लिए पुनः मोहिनी रूप धारण किया। मोहिनी का वह रूप देखकर भगवान शिव भी उन पर मोहित हो गए। उस समय मोहिनी ने पार्वती के शरीर में प्रवेश किया। पार्वती के मोहिनी के समान रूप को देखकर भगवान शिव ने उन्हें म्हालसा नाम दिया। जब भगवान शिव मोहिनी रूप को देखकर उसकी ओर आकर्षित हुए, तब मोहिनी ने उन्हें आश्वासन दिया। उन्होंने कहा कि भविष्य में जब आप मार्तंड भैरव के रूप में पृथ्वी पर अवतार लेंगे, तब मैं म्हालसा के रूप में अवतार लेकर आपकी पत्नी बनूँगी।

नेवासे बुद्रुक में तिमशेठ नाम का एक धनवान लिंगायत व्यापारी रहता था। उसकी कोई संतान नहीं थी। तिमशेठ भगवान शिव का अनन्य भक्त था। भगवान शिव ने सुझाव दिया कि म्हालसाई को इस दांपत्य के घर जन्म लेना चाहिए। एक दिन तिमशेठ पूजा में तल्लीन था। तभी देवी पार्वती उसके सम्मुख प्रकट हुईं। देवी पार्वती ने तिमशेठ से आँखें बंद करने को कहा। जब तिमशेठ ने आँखें बंद कीं तब आदिमाता पार्वती ने बालरूप धारण किया और रुदन करने लगीं। तिमशेठ ने इस कन्या का नाम म्हालसा रखा। जब वह युवा हुई, तब एक रात भगवान शिव ने तिमशेठ के स्वप्न में आकर म्हालसा का विवाह खंडोबा के साथ कराने को कहा। भगवान शिव के निर्देशानुसार पौष पूर्णिमा को खंडोबा और म्हालसा का विवाह वर्तमान सातारा जिले के पाली में हुआ। आज भी हर साल पौष पूर्णिमा के दिन सातारा जिले के पाली में लाखों श्रद्धालुओं की उपस्थिति में श्री खंडोबा और म्हालसा का विवाह भव्य रीति से संपन्न होता है। इस समारोह में पाँच से सात लाख श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं।

म्हालसाई के जन्मस्थान नेवासे बुद्रुक गाँव की पहचान म्हालसापुरी के रूप में है। यहाँ श्री खंडोबा, म्हालसाई और बाणाई का प्राचीन छोटा मंदिर है। पाषाण से निर्मित इस मंदिर के गर्भगृह के मध्य में श्री खंडोबा, दाईं ओर म्हालसाई और बाईं ओर बाणाई की मूर्तियाँ हैं। इस मंदिर के बाहरी भाग में शंकर-पार्वती और अन्य प्राचीन मूर्तियाँ हैं। मूल मंदिर के समीप ग्रामवासियों ने कुछ वर्ष पूर्व एक नए मंदिर का निर्माण किया। प्रवरा नदी के तट पर एक मनोहर उद्यान बनाकर उसके सम्मुख यह नया मंदिर स्थापित किया गया है। मंदिर के प्रवेशद्वार के सम्मुख ऊँचे दीपस्तंभ हैं। भूमि से चार से पाँच पद की ऊँचाई पर स्थित इस मंदिर के प्रवेशद्वार के दोनों ओर द्वारपाल की मूर्तियाँ हैं। मंदिर का सभामंडप विशाल है। मंदिर में तीन गर्भगृह हैं और प्रत्येक गर्भगृह पर कलश है। मध्य में स्थित गर्भगृह में वज्रपीठिका पर अश्वारूढ़ खंडोबा और म्हालसा तथा उनके समीप बाणाई की मूर्तियाँ हैं। दाईं ओर के गर्भगृह में तीन मूर्तियाँ हैं। इनमें मध्य में नारद मुनि, दाईं ओर श्री दत्त और बाईं ओर श्री गणेश की मूर्तियाँ हैं। बाईं ओर के गर्भगृह में सच्चिदानंद महाराज की मूर्ति है। नेवासे में संत ज्ञानेश्वर ने पैस स्तंभ का सहारा लेकर ज्ञानेश्वरी का पाठ किया था। उसे सच्चिदानंद महाराज ने लिपिबद्ध किया था।

कहा जाता है कि चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी) के दिन खंडेराय नेवासे में इसी स्थान पर विश्राम करते हैं। तब से चंपाषष्ठी के दिन गाँव के दामाद को विशेष सम्मान दिया जाता है। इस दिन यहाँ मेला लगता है। जेजुरी से लाई गई अखंड ज्योति से यहाँ के दीप प्रज्वलित किए जाते हैं। खानदेशी बैंगन का भर्ता और बाजरे की रोटी का भोग खंडोबा को अर्पित किया जाता है। इसके पश्चात आए हुए श्रद्धालुओं को महाप्रसाद वितरित किया जाता है। मार्गशीर्ष मास के प्रथम दिन खंडोबा अर्थात मल्हारी देव का छह दिवसीय उत्सव प्रारंभ होता है। मणि-मल्ल नामक दो दैत्यों को पराजित करके खंडोबा ने जनमानस को संकटमुक्त किया था। इस घटना की स्मृति में यह उत्सव मनाया जाता है। मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदा से लेकर मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी तक यह उत्सव चलता है। जेजुरी सहित खंडोबा के अनेक तीर्थ स्थलों पर यह उत्सव बड़े स्तर पर और भक्तिभाव से मनाया जाता है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • नेवासा से 2.5 किमी और अहिल्यानगर से 62 किमी की दूरी पर स्थित।
  • अहिल्यानगर, पुणे और औरंगाबाद से नेवासे के लिए राज्य परिवहन की सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन मंदिर के वाहनतल तक जा सकते हैं।
  • नेवासा में निवास और जलपान के लिए कई विकल्प उपलब्ध हैं।
  • मंदिर का स्थान: https://maps.app.goo.gl/jnAAARg1yurcMyYw9
Back To Home