गौतमेश्वर महादेव / सप्तमातृका मंदिर  

तिलकवाडा, ता. तिलकवाडा, जि. नर्मदा

रेवाया उत्तरे कुले तीर्थ परमशोभनम     

सर्वपापहरं मत्यैं नाम्ना वै गौतमेश्वरम्।  

ऋषी मार्कंडेय यांचा हा श्लोक तिलकवाडा गावात स्थित गौतमेश्वर तीर्थाचे वर्णन करतो, जे नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर वसलेले एक अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र असून सर्व पापांचे क्षालन करण्यास समर्थ आहे. पौराणिक कथेनुसार, आपली पत्नी अहिल्या हिला शिळा होण्याचा शाप दिल्यानंतर, महर्षी गौतम यांनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली होती. येथे सप्तमातृकांचे मंदिरही स्थित आहे. असे मानले जाते की, भगवान श्रीरामांच्या कृपेने अहिल्या मुक्त झाल्यानंतर, या देवींनीच महर्षी गौतम यांना अहिल्येचा पुन्हा स्वीकार करण्याचा सल्ला दिला होता.

या पवित्र स्थळाचा उल्लेख स्कंद पुराण, वायू पुराण, पद्म पुराण आणि नर्मदा पुराण यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये आढळतो. नर्मदा पुराणाच्या ७४ व्या अध्यायानुसार, महर्षी गौतम यांनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. सत्ययुगात, महर्षी गौतम आपली पत्नी अहिल्या, जी ब्रह्मदेवाची मानसकन्या होती, हिच्यासह एका वन आश्रमात राहत होते. सुरुवातीला अहिल्याला देखभालीसाठी गौतमांकडे सोपवण्यात आले होते, परंतु नंतर त्यांच्या सदाचार आणि संयमामुळे ब्रह्मदेवांनी अहिल्याचा विवाह त्यांच्याशी करून दिला. तथापि, अहिल्याच्या सौंदर्यावर मोहित झालेल्या इंद्रदेवाने, महर्षी गौतम आश्रमात नसताना त्यांचे रूप धारण करून तिची फसवणूक केली.

जेव्हा गौतम परतले आणि त्यांना सत्य समजले, तेव्हा त्यांनी इंद्राला त्याच्या शरीरावर हजार योनी (स्त्री-चिन्हे) असण्याचा शाप दिला आणि अहिल्येला पाषाण बनवले. तिने क्षमेची याचना केल्यावर, गौतमांनी तिला सांगितले की त्रेतायुगात भगवान रामाच्या चरणस्पर्शाने तिची मुक्तता होईल. त्यानंतर, गौतम तिथून निघून गेले आणि भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी त्यांनी तिलकवाडा या पवित्र भूमीत कठोर तपश्चर्या केली. ज्या काळात अहिल्या पाषाण रूपात होती, त्याच काळात गौतमांची तपश्चर्या सुरू होती. अखेरीस त्यांनी येथे गौतमेश्वर महादेवांची स्थापना केली.

त्रेतायुगात, सीतेचा शोध घेत असताना प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण या ठिकाणी आले होते. रामाच्या स्पर्शाने अहिल्येचा उद्धार झाला आणि तिला पुन्हा मानवी रूप प्राप्त झाले. त्यानंतर तिने रामाकडे अशी प्रार्थना केली की, तिच्या पतीने तिला पुन्हा स्वीकारले पाहिजे, यासाठी तिला आशीर्वाद द्यावा. रामाने तिला भगवान शिवाची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. अहिल्येच्या भक्तीने भगवान शिव प्रसन्न झाले आणि तिने वरदान म्हणून गौतमांची स्वीकृती मागितली.

त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांनी सप्तमातृकांचे—ब्राह्मणी, वैष्णवी, माहेश्वरी, कौमारी, ऐंद्री, लक्ष्मी आणि वाराही—रूप धारण केले आणि गौतमांकडे येऊन त्यांना अहिल्येचा पुन्हा स्वीकार करण्याचा सल्ला दिला. गौतमांनी त्यांचे दिव्य रूप ओळखले, त्यांना नमन केले आणि ते मान्य केले. त्यांनी त्यांना त्यांचे मूळ रूप प्रकट करून कायमस्वरूपी त्या ठिकाणी राहण्याची विनंती केली. देवींनी त्यांची इच्छा मान्य केली. सुमारे १,५०० वर्षांपूर्वी, नर्मदा नदीच्या पात्रात सप्तमातृकांच्या स्वयंभू मूर्ती सापडल्या आणि त्या प्राचीन गौतमेश्वर महादेव मंदिराच्या जवळ स्थापित करण्यात आल्या. गुजरातमध्ये हे एकमेव सप्तमातृका मंदिर असल्याचे मानले जाते.

वडोदरापासून ६० किमी अंतरावर असलेले टिळकवाडा हे एकेकाळी बडोदा संस्थानांतर्गत एक महत्त्वाचे महसुली शहर होते. या गावाला राजा टिळक यांचे नाव देण्यात आले आहे, ज्यांनी भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी येथे तपश्चर्याही केली होती. हा प्रदेश आपल्या हस्तकलेसाठी, विशेषतः मातीची भांडी आणि हाताने बनवलेल्या वस्तूंसाठी देखील ओळखला जातो, ज्यांची निर्यात भारतातील विविध भागांत आणि अफगाणिस्तानसारख्या देशांतही केली जाते.

गावाच्या एका शांत कोपऱ्यात गौतमेश्वर महादेव आणि सप्तमातृका मंदिर संकुल वसलेले आहे, ज्याचा विकास ‘गुजरात पवित्र यात्राधाम विकास बोर्डा’द्वारे करण्यात आला आहे.

मंदिराच्या संकुलात प्रवेश करण्यासाठी पाच पायऱ्या आहेत, जे एका सीमा भिंतीने वेढलेले असून तिथे दगडी फरसबंदी केलेली आहे. या परिसरात तीन मंदिरे आहेत. मध्यभागी सप्तमातृका मंदिर आहे, त्याच्या डाव्या बाजूला गौतमेश्वर महादेव मंदिर आहे आणि उजव्या बाजूला साईबाबा मंदिर आहे.

मंदिरांच्या समोर एक मोठा धातूचा मंडप सावली देतो. तिन्ही मंदिरे समान वास्तुकलेची असून, त्यापैकी सप्तमातृका मंदिर सर्वात मोठे आहे. यात एक लहान प्रवेशमंडप (मुखमंडप) आणि गर्भगृह आहे. मंदिराची शिखरे ‘उरुश्रृंग’ शैलीचे अनुसरण करतात, ज्यामध्ये मुख्य शिखरावर लघु शिखरे कोरलेली असतात. सप्तमातृका मंदिराच्या मध्यवर्ती शिखराच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान शिखरे आणि मध्ये एक देवकोष्टक आहे. शिखराच्या वरच्या भागात चक्राकृती आमलक असून त्यावर कळस आहे.

गर्भगृहामध्ये, सात सप्तमातृकांच्या काळ्या पाषाणातील मूर्ती एका उंच दगडी ओट्यावर विराजमान आहेत. प्रत्येक देवी – ब्राह्मणी, वैष्णवी, माहेश्वरी, कौमारी, ऐंद्री, लक्ष्मी आणि वाराही – ही त्यांच्या पारंपारिक वाहनांसह, आयुधांसह आणि अलंकारांसह कोरलेली आहे. या ओट्याच्या खालील चौथऱ्यावर महर्षी गौतमांची एक मोठी दगडी मूर्ती स्थापित आहे. मंदिरात अखंड ज्योत तेवत असते आणि समोर एक मोठी यज्ञवेदी (होमकुंड) आहे.

त्याच्या शेजारीच असलेल्या गौतमीश्वर महादेव मंदिरात प्रवेशद्वाराच्या दालनात एका चौथऱ्यावर पांढऱ्या संगमरवरी नंदीची मूर्ती असून ती कासवाच्या दिशेला तोंड करून आहे. डाव्या भिंतीवर गणेशाचे आणि उजव्या भिंतीवर हनुमानाचे मंदिर आहे, ज्यांना वस्त्रे परिधान केलेली आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार साधे असून त्यावर गणेशाची छोटी मूर्ती कोरलेली आहे. मध्यभागी धातूचे आवरण असलेला शिवलिंग असून त्यावर नागाचा फणा आहे. त्याच्या वरच्या बाजूला असलेल्या नळीद्वारे सतत जलाभिषेक (अभिषेक) होत असतो. शिवलिंगाच्या मागे, देवी पार्वतीची अत्यंत सुंदर अशी संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे.

उजव्या बाजूच्या मंदिरात साईबाबांची पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती स्थापित आहे. मंदिर परिसरात पुजाऱ्यांसाठी निवासस्थाने आहेत. गौतमीश्वर महादेव आणि सप्तमातृका मंदिर हे उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. दरवर्षी हजारो यात्रेकरू आणि भक्त या मंदिराला भेट देतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • टिळकवाडा बस स्थानकापासून अवघ्या ६०० मीटर अंतरावर स्थित
  • नर्मदा जिल्ह्यातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन (ST) बसेसची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • जवळच असलेल्या मठांमध्ये राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home