चक्कुमारस्सेरी श्री कुमारगणेशमंगलम मंदिर

वडक्केकरा, उत्तर पारवूर, जिल्हा एर्नाकुलम.

चक्कुमारस्सेरी श्री कुमारगणेशमंगलम मंदिर हे एर्नाकुलम जिल्ह्यातील उत्तर पारवूर जवळील वडक्केकरा ग्रामपंचायतीमध्ये स्थित असलेल्या प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. भगवान सुब्रह्मण्य हे मुख्य दैवत आहेत, तर भगवान गणेशालाही मंदिरात महत्त्वाचे स्थान आहे. भगवान सुब्रह्मण्य आणि भगवान गणेश यांच्या उपासनेशी संबंधित विधी आणि अर्पणे ही या मंदिराची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत.

१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत, हा परिसर अनेक पारंपारिक घाण्यांसह (तेल काढण्याचे यंत्र) एक कृषी आणि औद्योगिक केंद्र बनला होता. ज्या भागात या कामात गुंतलेले सामान्य लोक राहत होते, तो भाग नंतर ‘चक्कुमारस्सेरी’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. या काळात, स्थानिक कलरी शिक्षकांच्या कुटुंबाने, ज्यांना चक्कुमारस्सेरी कुटुंब म्हणून ओळखले जाते, येथे भगवान गणेशाला समर्पित एक छोटेसे प्रार्थना स्थळ स्थापन केले. आर्थिक अडचणींमुळे कुटुंब दररोजचे विधी सुरू ठेवण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, मंदिराची जबाबदारी परिसरातील एक प्रतिष्ठित जमीनदार आणि जन्मी रावुन्नी पणिक्कर यांच्याकडे सोपवण्यात आली. त्यांच्या कुटुंबाने २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात काही काळ मंदिराचे व्यवस्थापन केले. त्यानंतर, १९१० आणि १९२० च्या दशकात, उत्तर पारवूर आणि आलुवा भागांना भेट देणाऱ्या श्री नारायण गुरूंच्या समाजसुधारणेच्या विचारांचा स्थानिक लोकांवर प्रभाव पडला. सामाजिक भेदभाव आणि मंदिर प्रवेशावर निर्बंध मोठ्या प्रमाणावर असताना, गुरूंचे विचार आणि भेटींनी स्थानिक लोकांना एक मोठे प्रार्थना स्थळ स्थापन करण्यास प्रोत्साहित केले, जिथे समाजातील विविध घटकांतील लोक पूजा करू शकतील. यामुळे परिसरातील विविध समुदायांच्या लोकांच्या सहभागातून मंदिराचा विकास करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.

भारतीय स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात, विशेषतः १९५० आणि १९६० च्या दशकात, स्थानिक काथ्या आणि विणकाम कामगार तसेच शेतकऱ्यांचे गट मंदिर उत्सवात सक्रियपणे सहभागी झाले. त्यांना वडक्के चेरुवरम आणि थेक्के चेरुवरम अशा दोन गटांत संघटित करण्यात आले आणि त्यांची मैत्रीपूर्ण स्पर्धा पूरम उत्सवाचा एक महत्त्वाचा भाग बनली. त्यानंतर, जन्मी कुटुंबाच्या व्यवस्थापनाखाली असलेले मंदिर पुन्हा एकदा दुरवस्थेत गेले आणि प्रशासकीय अडचणींचा सामना करू लागले. जन्मी कुटुंबाकडून स्थानिक लोकांकडे व्यवस्थापन हस्तांतरित करण्यासाठी, १९७०-८० च्या दशकात ‘विज्ञानप्रदायिनी संघम’ नावाची एक सामुदायिक समिती स्थापन करण्यात आली आणि तिने मंदिराचे प्रशासन हाती घेतले. स्थानिक लोकांच्या आणि एसएनडीपी (SNDP) व एनएसएस (NSS) सारख्या सामाजिक संस्थांच्या शाखांच्या पाठिंब्याने, संघाने व्यापक नूतनीकरण आणि विकासकामे केली. सप्टेंबर २००७ मध्ये, मंदिराच्या जीर्णोद्धाराचा भाग म्हणून भव्य पुनर्प्रतिष्ठापना सोहळे पार पडले. सध्या मंदिराचे व्यवस्थापन विज्ञानप्रदायिनी संघमच्या नेतृत्वाखालील स्थानिक समितीद्वारे केले जाते.

स्थानिक परंपरेनुसार, चक्कू आणि कुमारन नावाचे दोन मुले एकेकाळी त्या परिसरात राहत होते जिथे आज मंदिर उभे आहे. खेळताना, ते एका विशिष्ट दगडावर लहान घंटा ठेवून पूजा करण्याचे नाटक करत असत. एके दिवशी, एका वृद्ध ऋषींनी त्या मुलांना खेळताना पाहिले आणि आपल्या दिव्य दृष्टीने, ते ज्या दगडाची पूजा करत होते त्यात भगवान सुब्रह्मण्य यांची उपस्थिती ओळखली. त्यांनी स्थानिक लोकांना त्या ठिकाणी मंदिर बांधण्याचा आणि नियमित पूजा सुरू करण्याचा सल्ला दिला, असे मानले जाते. आणखी एका स्थानिक परंपरेनुसार, त्या दोन मुलांच्या नावावरून या ठिकाणाचे नाव ‘चक्कू-कुमारा-स्सेरी’ ठेवण्यात आले, जे नंतर ‘चक्कुमारस्सेरी’ झाले. येथे अशी स्थानिक श्रद्धा आहे की, माजलेला हत्तीदेखील मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करताच शांत होतो.

रस्त्यावरून दिसणारे मंदिराचे पहिले वैशिष्ट्य म्हणजे केरळच्या पारंपारिक वास्तुकलेत बांधलेले भव्य प्रवेशद्वार (गोपुरम). या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात दशावतारांच्या आणि विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एक प्रशस्त ‘आनाकोट्टिल’ दिसते, जिथे उत्सवांच्या वेळी हत्तींची रांग लावली जाते आणि मंदिरातील वाद्यवृंदांचे कार्यक्रम होतात. ‘आनाकोट्टिल’च्या मध्यभागी एक मोठा सुवर्णमुद्रांकित ध्वजस्तंभ उभा आहे, जो दुरूनही स्पष्ट दिसतो. त्यापुढे ‘नालंबलम’ आहे, ज्याला ‘चुट्टंबलम’ असेही म्हणतात; लाकडी आणि ग्रॅनाइटचे खांब हे याच्या वास्तुकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

‘नालंबलम’च्या मध्यभागी असलेले मुख्य ‘श्रीकोविल’ चौरस आकाराचे आहे. त्याचे छप्पर पूर्णपणे तांब्याच्या पत्र्यांनी झाकलेले असून त्यावर सुवर्णमुद्रांकित कळस आहे. ‘श्रीकोविल’कडे जाणाऱ्या ग्रॅनाइटच्या पायऱ्या, ज्यांना ‘सोपान’ म्हणतात, त्यावर नक्षीदार वेलबुट्टी आणि दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. बाहेरील भिंतींवरील लाकडी खांबांवर पौराणिक आकृत्या आणि वनस्पतींची नक्षी कोरलेली आहे. पूर्वेकडे तोंड केलेले भगवान सुब्रह्मण्य हे मुख्य दैवत असून, येथे त्यांची पूजा ‘देवसेनापती’ (दैवी सैन्याचे सेनापती) या रूपात केली जाते. ‘श्री कुमारगणेशमंगलम’ या संकल्पनेनुसार, भगवान सुब्रह्मण्य यांचे थोरले बंधू भगवान गणेश यांनाही मंदिरात विशेष स्थान आहे. एकाच ‘नालंबलम’मध्ये भगवान सुब्रह्मण्य आणि भगवान गणेश या दोघांच्या पूजेला महत्त्व देणे, हे या मंदिराचे एक मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

मुख्य श्रीकोविलच्या दक्षिण भिंतीवर भगवान शिवांचे दक्षिणामूर्ती रूपात दक्षिणाभिमुख मंदिर आहे. नलंबालाच्या बाहेर, नैऋत्य कोपऱ्यात भगवान शास्त्यांचे मंदिर आहे, तर वायव्य कोपऱ्यात नागराज आणि नागयक्षी यांच्या मंदिरांसह एक पवित्र उपवन आहे. मंदिर संकुलाच्या ईशान्य कोपऱ्यात बाल त्रिपुरसुंदरींचे मंदिर स्थित आहे. मंदिराच्या उत्तर बाजूला ब्रह्मराक्षसांचेही एक मंदिर आहे.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव मकर महिन्यात पुष्य नक्षत्रावर आयोजित केला जातो, जो साधारणपणे जानेवारी-फेब्रुवारी दरम्यान असतो. पूरम उत्सवाचा भाग म्हणून, वडक्के चेरुवरम आणि थेक्के चेरुवरम यांच्यात स्पर्धात्मक सादरीकरणे, सजवलेल्या हत्तींची मिरवणूक, पांचारी मेलम आणि पांडी मेलम आयोजित केले जातात. उत्सवादरम्यान थालापोली अर्पण आणि विविध सांस्कृतिक व कला कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. भगवान सुब्रह्मण्य यांचा महत्त्वाचा सण असलेला थाईपुष्यम मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो, ज्यामध्ये कावडीअट्टम, पालाभिषेक आणि भस्माभिषेक हे नैवेद्य म्हणून केले जातात. वृश्चिक १ ते धनु ११ पर्यंतच्या ४१ दिवसांच्या मंडल कालावधीत विशेष पूजा आणि दीप उत्सव आयोजित केले जातात. भगवान अय्यप्पा हे उपदेवता असल्याने, शबरीमलाचे यात्रेकरूही या काळात मंदिराला भेट देतात. चिंगम महिन्यात विनायक चतुर्थी विशेष गणपती होम आणि अप्पानिवेद्यमसह साजरी केली जाते. शुक्रवारी भगवान गणेशाला ओट्टयप्पम अर्पण करणे महत्त्वाचे मानले जाते. दर महिन्याच्या अश्लेषा नक्षत्रावर पवित्र उपवनात नागराज आणि नागयक्षी यांच्यासाठी विशेष सर्प बळी आणि नावोम पूजा केल्या जातात.

मंदिरातील सर्वात प्रसिद्ध नैवेद्य म्हणजे भगवान गणेशाला अर्पण केला जाणारा ‘ओट्टयप्पम’. अडथळे दूर करण्यासाठी आणि इच्छापूर्तीसाठी हे अर्पण केले जाते आणि अनेक भक्त शुक्रवारी हा नैवेद्य अर्पण करतात. ज्ञान, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी मुख्य देवता भगवान सुब्रह्मण्य यांना ‘कावडी’ अर्पण केली जाते. मंगळवारी आणि पूयम नक्षत्राच्या दिवशी ‘पालाबिशेकम’ आणि ‘भस्माभिषेकम’ देखील केले जातात. फळे, मध, तूप, खडीसाखर आणि गूळ वापरून तयार केलेला ‘पंचामृत नैवेद्य’ हा आणखी एक महत्त्वाचा नैवेद्य आहे. अडथळे दूर करण्यासाठी आणि नवीन कार्याची सुरुवात करण्यासाठी ‘महा गणपती होम’ केला जातो. दरमहा आश्लेषा नक्षत्रावर पवित्र उपवनात नागराज आणि नागयक्षीसाठी ‘सर्प बळी’ आणि ‘नूरुम पालुम’ पूजा केली जाते.

मंदिराची दैनंदिन पूजा पहाटे ०५:०० वाजता मंदिर उघडल्यानंतर आणि ‘निर्मल्य दर्शना’ने सुरू होते. दररोजचा ‘महा गणपती होम’ पहाटे ०५:३० वाजता केला जातो, त्यानंतर सकाळी ०६:३० वाजता ‘उषापूजा’ होते. सकाळी १०:०० वाजता ‘उच्चपूजा’ होते, त्यानंतर सकाळच्या सत्रासाठी मंदिर बंद केले जाते. मंदिर संध्याकाळी ०५:०० वाजता पुन्हा उघडते, त्यानंतर संध्याकाळी ०६:३० वाजता ‘दीपाराधना’ होते. रात्री ०७:३० वाजता ‘अथाझा पूजा’ होते आणि रात्री ०८:०० वाजता मंदिर बंद होते. शुक्रवारी, संध्याकाळच्या पूजेसोबत भगवान गणेशाला प्रसिद्ध ‘ओट्टयप्पम’ नैवेद्य अर्पण केला जातो. दरमहा आश्लेषा नक्षत्रावर, संध्याकाळच्या दीपाराधनेनंतर नागराज आणि नागयक्षीसाठी विशेष ‘सर्प बळी’ केला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • कोडुंगल्लूरपासून ७ किमी, अलुवापासून १८ किमी आणि कोचीपासून २६ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • अलुवा रेल्वे स्थानकापासून २० किमी अंतरावर.
  • कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळापासून २४ किमी अंतरावर.
  • मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी KSRTC आणि स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क क्रमांक +९१ ९९४७९२१८३५.
Back To Home