
प्रवरा नदीच्या उगमस्थळी आणि रतनगडाच्या पायथ्याशी असलेले प्राचीन अमृतेश्वर मंदिर म्हणजे नखशिखांत सजलेले कातळशिल्पच! कोरीव शिल्पकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून त्याकडे पाहिले जाते. वेरूळचे घृष्णेश्वर, अंबरनाथचे शिवालय, नाशिकजवळील गोंदेश्वर, शिखर शिंगणापूरचे शंभू महादेव मंदिर, त्र्यंबकेश्वर मंदिर अशी हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकी महाराष्ट्रात शिल्पमंदिरे आहेत. त्यामध्ये रतनवाडी येथील अमृतेश्वर मंदिराचा समावेश होतो. शिलाहार राजा झंज याने गोदावरी ते भीमा नदीदरम्यान १२ शिवालये बांधली. त्यापैकी हे एक प्रमुख मंदिर मानले जाते.
भारतीय पुरातत्त्व खात्याच्या नोंदींनुसार, अमृतेश्वर मंदिर हे १२व्या वा १३व्या शतकातील आहे. भंडारदरा या प्रसिद्ध पर्यटनस्थळापासून अगदी जवळ असलेल्या रतनगडाच्या पायथ्याशी हे मंदिर आहे. निसर्गसमृद्ध परिसरात असलेल्या या शिल्पमंदिराची रचना इतर शिवालयांपेक्षा काहीशी वेगळी आहे. मंदिर पश्चिममुखी असले तरी नंदीमंडप मात्र पूर्वेकडे आहे. पूर्व आणि पश्चिम अशा दोन्ही बाजूने या मंदिरास प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्वेकडून प्रथम नंदीमंडप, त्यानंतर थेट गाभारा, अंतराळ व शेवटी सभामंडप लागतो. गाभाऱ्यात येण्यासाठी व बाहेर पडण्यासाठी दोन्ही दिशेने मार्ग आहेत. अशा प्रकारची रचना इतर शिवालयांमध्ये सहसा पाहायला मिळत नाही. येथील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गाभारा काहीसा खोल असून तेथून जिवंत पाण्याचे झरे वाहतात. हे प्रवरा नदीचे उगमस्थान समजले जाते. अमृतेश्वर मंदिरातून उगम पावते म्हणून तिला अमृतवाहिनी प्रवरा असेही म्हटले जाते. पावसाळ्याच्या दिवसांत अमृतेश्वर मंदिराचा गाभारा पाण्याने भरलेला असतो. साधारणतः जून ते डिसेंबर या काळात येथील शिवपिंडी पाण्याखाली असते.
पश्चिमेकडून मंदिरात प्रवेश करताना प्रवेशद्वारावरील वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम लक्ष वेधून घेते. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला असलेल्या खांबांवर बारीक कलाकुसर असून अनेक देवी–देवतांसोबतच तेथे मैथुन शिल्पेही कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणेशाची मूर्ती आहे, तर खालच्या बाजूला देव–देवतांसोबत अनेक सूरसुंदरी कोरल्या आहेत. सभामंडपातील दगडी खांब हे शेकडो लहान–लहान शिल्पांनी सजले आहेत. खांबाच्या वरील बाजूस भारवाहक यक्ष आहेत. प्रकाश येण्यासाठी सभामंडपाच्या भिंतींवर जागोजागी दगडी जाळ्यांची रचना केलेली आहे.
अंतराळातून गर्भगृहाकडे जाताना प्रवेशद्वाराच्या द्वारपट्टीवर सर्व बाजूंनी शिल्पे आहेत. खालील बाजूला कीर्तिमुख, डाव्या व उजव्या बाजूला वेली कोरलेल्या आहेत. अंतराळापासून सुमारे सहा ते सात फूट खोल गाभारा आहे. तेथून सहा ते सात पायऱ्या उतरून गाभाऱ्यात जावे लागते. गाभाऱ्यातील शिवपिंडीही वैशिष्ट्यपूर्ण असून शाळुंकेच्या वरील बाजूस असलेले शिवलिंग हे तीन थरांमध्ये आहे. त्यामध्ये खालील बाजूकडून वरील बाजूकडे निमुळते होत गेलेले, असा त्याचा आकार आहे. (तीन दगड एकमेकांवर ठेवल्यासारखे भासते) अशी शिवपिंडी अभावानेच पाहायला मिळते. गाभाऱ्यातून पूर्वेकडे बाहेर पडल्यावर समोर नंदीमंडप आहे. या मंडपात नंदी स्थापित असून बाजूला दोन क्षरित (खंडित) झालेले नंदी आहेत.
मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर विविध भौमीतिक रचना आहेत. त्यामध्ये देव, दानव, यक्ष, अप्सरा, गंधर्व अशी अनेक कोरीव शिल्पे आहेत. याशिवाय ठिकठिकाणी मैथुन शिल्पेही आहेत. मंदिराचे शिखर वैशिष्ट्यपूर्ण असून शिल्पकलेची श्रीमंती त्यात जाणवते. जाळीदार नक्षीचे उभे थर व त्यावर शिखरांच्या छोट्या प्रतिकृतींची रचना आहे. हे मंदिर भूमीज शैलीतील असल्याचे सांगितले जाते. प्राचीन स्थापत्य शास्त्रानुसार, मंदिरशैलीचे ‘नागर’ म्हणजे उत्तर भारतीय आणि ‘द्राविड’ म्हणजे दक्षिण भारतीय असे दोन प्रकार मानले जातात. या दोहोंचा संगम असलेली ‘वेसर’ नावाची आणखी एक उपशैली आहे. भूमीज शैली ही नागर शैलीच्या मंदिरांची उपशैली आहे. भूमीज शैलीतील मंदिरे नर्मदा नदीच्या परिसरात व महाराष्ट्रामध्ये मोठ्या संख्येने आढळतात. मंदिराच्या परिसरात अनेक प्राचीन मूर्ती व विरगळी आहेत, तर काही भग्न मूर्तीही आहेत.
मंदिरापासून जवळ एक चौकोनी पुष्करणी असून त्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. पुष्करणीच्या चारही बाजूच्या भिंतींवर लहान–लहान मंदिरे आहेत. त्यामध्ये गणेश आणि विष्णूच्या विविध रूपांच्या प्रतिमा आहेत. स्थानिक लोक या पुष्करणीला ‘विष्णूतीर्थ’ म्हणतात आणि समुद्रमंथनाच्या १४ रत्नांतून हे मंदिर आणि तीर्थ प्रकट झाल्याची कथा सांगतात. सध्या हे मंदिर भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारित आहे.
महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते. श्रावणी सोमवारीही येथे हजारो भाविक दर्शनाला येतात. वास्तुकलेचा उत्तम नमुना असलेले हे मंदिर परिसरातील आदिवासी समाजाचे श्रद्धास्थान आहे. भाविक, पर्यटकांसोबतच इतिहासप्रेमी आणि शिल्पकलेचे अभ्यासक आवर्जून या मंदिराला भेट देतात.

प्रवरा नदी के उद्गम स्थल और रतनगढ़ की तलहटी में स्थित प्राचीन अमृतेश्वर मंदिर एक अद्भुत पाषाण-शिल्प है। इसे नक्काशीदार स्थापत्य का उत्कृष्ट उदाहरण माना जाता है। महाराष्ट्र में नासिक के निकट गोंदेश्वर, वेरुल का घृष्णेश्वर और अंबरनाथ के शिवालय जैसे कुछ ही विशिष्ट मंदिर हैं। शिखर शिंगणापुर का शंभू महादेव मंदिर और त्र्यंबकेश्वर मंदिर भी इसी श्रेणी में आते हैं। रतनवाडी का अमृतेश्वर मंदिर इन्हीं मनोहर मंदिरों में से एक है। शिलाहार राजा झंज ने गोदावरी से भीमा नदी के बीच 12 शिवालयों का निर्माण किया था। यह उनमें से एक प्रमुख मंदिर माना जाता है।
भारतीय पुरातत्त्व विभाग के अभिलेखों के अनुसार यह मंदिर 12वीं या 13वीं शताब्दी का है। यह भंडारदरा के निकट रतनगढ़ की तलहटी में स्थित है। प्राकृतिक रूप से समृद्ध इस पाषाण मंदिर की संरचना अन्य शिवालयों से भिन्न है। मुख्य मंदिर पश्चिम की ओर है। नंदीमंडप पूर्व की ओर स्थित है। मंदिर में प्रवेश के लिए पूर्व और पश्चिम दोनों दिशाओं में द्वार बने हैं। पूर्व दिशा से प्रवेश करने पर पहले नंदीमंडप आता है। इसके पश्चात सीधे गर्भगृह, अंतराल और अंत में सभामंडप स्थित है।
गर्भगृह में प्रवेश और निकास के लिए दोनों दिशाओं में मार्ग दिए गए हैं। इस प्रकार की संरचना अन्य शिवालयों में सामान्यतः नहीं देखी जाती है। यहाँ की एक और विशेषता यह है कि गर्भगृह कुछ गहराई में स्थित है। वहाँ निरंतर जल के प्राकृतिक स्रोत बहते रहते हैं। इसे प्रवरा नदी का उद्गम स्थल माना जाता है। अमृतेश्वर मंदिर से उद्गम होने के कारण इसे ‘अमृतवाहिनी प्रवरा’ भी कहा जाता है। वर्षा ऋतु में मंदिर का गर्भगृह पूर्णतः जल से भरा रहता है। सामान्यतः जून से दिसंबर के मध्य यहाँ का शिवलिंग जलमग्न रहता है।
पश्चिम दिशा से प्रवेश करते समय मुख्य द्वार की नक्काशी ध्यान आकर्षित करती है। प्रवेशद्वार के दोनों ओर के स्तंभों पर बारीक कलाकारी की गई है। यहाँ कई देवी-देवताओं के साथ मैथुन शिल्प भी उकेरे गए हैं। प्रवेशद्वार के ऊपर श्रीराम भक्त गणेश की मूर्ति है। इसके नीचे देवी-देवताओं के साथ कई सुरसुंदरियाँ उकेरी गई हैं। सभामंडप के पाषाण स्तंभ सैकड़ों लघु शिल्पों से सुसज्जित हैं। स्तंभों के ऊपरी भाग में भारवाहक यक्ष बनाए गए हैं। प्रकाश की व्यवस्था के लिए सभामंडप की दीवारों पर स्थान-स्थान पर पाषाण की जालियाँ बनाई गई हैं।
अंतराल से गर्भगृह की ओर जाते समय द्वारपट्टी पर चारों ओर शिल्प अंकित हैं। निचले भाग में कीर्तिमुख और बाईं तथा दाईं ओर बेल-बूटेदार नक्काशी है। अंतराल से गर्भगृह लगभग छह से सात पद गहरा है। वहाँ छह से सात सोपान उतरकर नीचे जाना पड़ता है। गर्भगृह का शिवलिंग भी विशेष है। इसमें जलाधारी
के ऊपर शिवलिंग तीन स्तरों में स्थित है। इसका आकार नीचे से ऊपर की ओर संकुचित होता गया है। देखने पर ऐसा प्रतीत होता है जैसे तीन पाषाण एक-दूसरे पर रखे हों। ऐसे शिवलिंग बहुत कम देखने को मिलते हैं। गर्भगृह से पूर्व की ओर बाहर निकलने पर सम्मुख नंदीमंडप है। इस मंडप में नंदी स्थापित हैं। उनके समीप ही दो खंडित नंदी भी रखे गए हैं।
मंदिर की बाहरी दीवारों पर विभिन्न ज्यामितीय रचनाएँ हैं। इनमें देव, दानव, यक्ष, अप्सरा और गंधर्व जैसे कई नक्काशीदार शिल्प हैं। इसके अतिरिक्त विभिन्न स्थानों पर मैथुन शिल्प भी अंकित हैं। मंदिर का शिखर अत्यंत विशेष है। इसमें शिल्पकला की समृद्धि स्पष्ट दिखाई देती है। यहाँ जालीनुमा नक्काशी और शिखरों की लघु प्रतिकृतियों की सुंदर संरचना है। इसे ‘भूमीज’ शैली का मंदिर माना जाता है। प्राचीन स्थापत्य शास्त्र के अनुसार मंदिर शैली के ‘नागर’ और ‘द्रविड़’ दो मुख्य प्रकार हैं। इन दोनों के संगम को ‘वेसर’ उपशैली कहा जाता है। भूमीज शैली वास्तव में नागर शैली की ही एक उपशैली है। इस शैली के मंदिर नर्मदा क्षेत्र और महाराष्ट्र में बड़ी संख्या में मिलते हैं। मंदिर परिसर में कई प्राचीन मूर्तियाँ और शिलालेख स्तंभ स्थित हैं। यहाँ कुछ खंडित मूर्तियाँ भी रखी गई हैं।
मंदिर के निकट एक चौकोर पुष्करणी है। इसमें उतरने के लिए सोपान बने हैं। पुष्करणी की चारों ओर की दीवारों पर छोटे-छोटे मंदिर निर्मित हैं। इनमें गणेश और विष्णु के विभिन्न रूपों की पाषाण मूर्तियाँ स्थापित हैं। स्थानीय लोग इस पुष्करणी को ‘विष्णूतीर्थ’ कहते हैं। वे समुद्रमंथन के 14 रत्नों के साथ इस मंदिर और तीर्थ के प्रकट होने की पौराणिक कथा सुनाते हैं। वर्तमान में यह मंदिर भारतीय पुरातत्त्व विभाग के संरक्षण में है।
महाशिवरात्रि के अवसर पर यहाँ भव्य मेला लगता है। श्रावण मास के सोमवार को भी यहाँ हजारों श्रद्धालु दर्शन हेतु आते हैं। वास्तुकला का उत्कृष्ट उदाहरण होने के कारण यह मंदिर क्षेत्र के आदिवासी समाज का प्रमुख श्रद्धाकेंद्र है। श्रद्धालु, पर्यटक, इतिहास प्रेमी और शिल्पकला के जिज्ञासु इस मंदिर में अवश्य आते हैं।