अगस्ती ऋषी मंदिर

अकोले, ता. अकोले, जि. अहिल्यानगर

“रामायण काळातील, सप्तऋषींमधील श्रेष्ठ असणारे ऋषी अगस्ती, यांनी भारतात अनेक ठिकाणी वास्तव्य करून तपश्चर्या केली” होती. त्यामुळे देशात त्यांची अनेक मंदिरे आहेत. महाराष्ट्रात नाशिक, अहिल्यानगर नागपूर येथे त्यांची मंदिरे आहेत. त्यापैकी अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले येथील प्रवरा नदी किनाऱ्यावर असलेले अगस्ती देवस्थान प्रसिद्ध आहे. असे सांगितले जाते की अगस्ती ऋषींनी दंडकारण्यातील या भागात पहिल्यांदा मानवी वसाहत निर्माण केली. लंका विजयानंतर श्रीराम, लक्ष्मण सीता पुष्पक विमानातून अयोध्येकडे जाताना अगस्तींच्या दर्शनासाठी त्यांचे विमान येथे उतरले होते.

स्कंद पुराणातील उल्लेखानुसार, देवतांच्या विनंतीला मान देऊन अगस्ती ऋषी काशी येथून दंडकारण्यात आले. दंडकारण्यात असताना नाशिक अहिल्यानगरमध्ये त्यांचे वास्तव्य होते. त्रेतायुगात श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता वनवास काळात असताना अगस्ती ऋषींना भेटण्यासाठी गेले होते. त्यावेळी अगस्तींचे नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथील सध्याच्या अनकाई किल्ल्यावर वास्तव्य होते. श्रीरामांनी तेथे एक दिवस वास्तव्य केले होते. त्यावेळी श्रीरामांना विशेष दीक्षा देऊन अगस्तींनी लंकाधीश रावणाचा या भूमीवर सुरू असलेला अत्याचार संपविण्याचे सुचविले. यासाठी दिव्य शस्त्रास्त्रांसह कधीही समाप्त होणाऱ्या बाणांचा भाता त्यांनी श्रीरामांना दिला होता. सीतेच्या अपहरणानंतर अगस्ती ऋषींकडून रामायण ऐकण्यासाठी स्वतः महादेवांनीही सतीसह चार महिने येथे वास्तव्य केले होते.

नाशिकमधील वास्तव्यानंतर अगस्ती ऋषी सध्याच्या अकोले शहराच्या सीमेवर प्रवरा नदीच्या काठावर वास्तव्यासाठी आले. येथे आश्रम बांधून दंडकारण्यातील पहिली वसाहत त्यांनी या भागात निर्माण केली. प्राचीन काळापासून हा परिसर अगस्ती ऋषींची तपोभूमी म्हणून ओळखला जातो. हे मंदिर फार प्राचीन असून त्याचे बांधकाम त्रेतायुगात झाले असावे, असे सांगितले जाते. वेळोवेळी नूतनीकरण केल्यानंतर या देवस्थानाला सध्याचे स्वरूप आले आहे.

अकोले शहराच्या सीमेवर असलेले हे मंदिर काहीसे उंचावर आहे. मंदिराभोवती तटबंदी असून सुमारे २५ ते ३० पायऱ्या चढल्यानंतर मंदिराच्या दर्शन मंडपात प्रवेश होतो. तेथून पुढे प्रशस्त सभामंडप असून सभामंडपाच्या भितींवर स्कंद पुराणात अगस्ती ऋषींबद्दल आलेले वर्णन चित्र माहिती स्वरूपात लावण्यात आले आहेत. दर्शन मंडप सभामंडप नंतरच्या काळात बांधलेले आहे. या सभामंडपापासून सुमारे पाच फूट उंचीवर मूळ मंदिर आहेयेथून आणखी पाच फूट उंचावर गर्भगृह असून त्यात असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण मखरात अगस्ती ऋषींची संगमरवरी मूर्ती आहे. या मूर्तीला दररोज विशिष्ट प्रकारचे कपडे, गळ्यात रुद्राक्षांच्या माळा डोक्यावर फेटा परिधान केला जातो, त्यामुळे मूर्ती प्रसन्न खुलून दिसते. मूर्तीसमोर अगस्तीं ऋषींच्या पादुका आहेत. भाविकांना मूर्तीजवळ जाण्यास परवानगी नसल्याने ते या पादुकांचे दर्शन घेतात.

मंदिराच्या प्रांगणात सर्वत्र फरसबंदी असून येथील वृक्षराजींमुळे हा परिसर निसर्गरम्य भासतो. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या एका झाडाच्या खोडाला गणपती मूर्तीसारखा आकार आलेला आहे. मंदिराच्या शेजारी विठ्ठलरुक्मिणी, गोरोबाकाका अमृतेश्वर अशी मंदिरे आहेत. या परिसरात कुंडे आहेत. त्यापैकी उत्तरेकडील कुंड श्रीरामांनी बाण मारून तयार केला आहे, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. हा कुंड इरावती तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे. (संस्कृतमध्ये इरा म्हणजे पाणी. इरावती म्हणजे विपुल पाणी असलेले स्थान.) या कुंडात स्नान केल्यामुळे पुण्यप्राप्ती होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. मंदिराशेजारी प्रवरा नदीला मिळणाऱ्या एका झऱ्याला कर्पुरनिर्झर असे म्हटले जाते. या पाण्याला काहीअंशी कापराचा सुगंध येतो. असे म्हटले जाते की या झऱ्यामध्ये देवी सीतेने स्नान केले होते.

महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते. त्यावेळी परिसरातील हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. याशिवाय श्रीराम जन्मोत्सव, हनुमान जयंती, तुकाराम बीज, आषाढी एकादशी गुरुपौर्णिमा हे उत्सव येथे मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जातात. अगस्ती देवस्थानातून पंढरपूर, आळंदी आणि त्र्यंबकेश्वरसाठी निघणाऱ्या पालख्यांसोबत शेकडो भाविक पायी जातात.

उपयुक्त माहिती:

  • अकोले बस स्थानकापासून किमी अंतरावर
  • अहिल्यानगरपासून १२० किमी अंतरावर
  • पुणे, अहिल्यानगर, औरंगाबाद येथून अकोलेसाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात

अगस्ती ऋषि मंदिर

अकोले, तह. अकोले, जि. अहिल्यानगर

रामायण काल के सप्तऋषियों में से एक प्रमुख ऋषि अगस्ती थे। उन्होंने भारत के कई स्थानों पर निवास कर तपस्या की थी। इस कारण देश में उनके अनेक मंदिर हैं। महाराष्ट्र के नासिक, अहिल्यानगर और नागपुर में उनके मंदिर स्थित हैं। इनमें अहिल्यानगर जिले के अकोले में प्रवरा नदी के तट पर स्थित अगस्ती देवस्थान अत्यंत प्रसिद्ध है। कहा जाता है कि ऋषि अगस्ती ने दंडकारण्य के इस क्षेत्र में पहली बार मानव बस्ती बसाई थी। लंका विजय के पश्चात श्रीराम, लक्ष्मण और माता सीता पुष्पक विमान से अयोध्या लौट रहे थे। उस समय वे ऋषि अगस्ती के दर्शन के लिए यहाँ उतरे थे।

स्कंद पुराण के अनुसार, देवताओं ने ऋषि अगस्ती से प्रार्थना की थी। उनकी विनती मानकर वे काशी से दंडकारण्य आए। दंडकारण्य में निवास के दौरान वे नासिक और अहिल्यानगर क्षेत्रों में रहे। त्रेतायुग में श्रीराम, लक्ष्मण और सीता वनवास के समय ऋषि अगस्ती से मिलने गए थे। उस समय ऋषि अगस्ती का निवास नासिक जिले के येवला में स्थित वर्तमान अनकाई किले पर था। श्रीराम ने वहाँ एक दिन बिताया था। उस समय ऋषि अगस्ती ने श्रीराम को विशेष दीक्षा दी। उन्होंने लंकापति रावण द्वारा इस भूमि पर किए जा रहे अत्याचारों को समाप्त करने का सुझाव दिया। इसके लिए उन्होंने श्रीराम को दिव्य शस्त्रों के साथ अक्षय बाणों का भंडार प्रदान किया था। माता सीता के अपहरण के पश्चात स्वयं महादेव ने भी माता सती के साथ यहाँ चार महीने निवास किया था। वे यहाँ ऋषि अगस्ती से रामायण सुनने आए थे।

नासिक में निवास करने के पश्चात ऋषि अगस्ती वर्तमान अकोले शहर की सीमा पर आए। वे यहाँ प्रवरा नदी के किनारे रहने लगे। उन्होंने यहाँ अपना आश्रम बनाया। उन्होंने दंडकारण्य की पहली बस्ती इसी क्षेत्र में स्थापित की थी। प्राचीन काल से ही यह क्षेत्र ऋषि अगस्ती की तपोभूमि के रूप में विख्यात है। यह मंदिर अत्यंत प्राचीन है। कहा जाता है कि इसका निर्माण त्रेतायुग में हुआ था। समय-समय पर हुए जीर्णोद्धार के पश्चात इस देवस्थान को वर्तमान स्वरूप प्राप्त हुआ है।

अकोले शहर की सीमा पर स्थित यह मंदिर कुछ ऊँचाई पर बना है। मंदिर के चारों ओर एक सुरक्षा दीवार है। लगभग 25 से 30 सीढ़ियाँ चढ़ने के बाद दर्शनमंडप में प्रवेश होता है। वहाँ से आगे एक विशाल सभामंडप है। इसकी दीवारों पर स्कंद पुराण में वर्णित ऋषि अगस्ती के चित्रों और जानकारी को प्रदर्शित किया गया है। दर्शनमंडप और सभामंडप का निर्माण बाद के काल में किया गया है। इस सभामंडप से लगभग पाँच फुट की ऊँचाई पर मूल मंदिर स्थित है। यहाँ से पाँच फुट और ऊँचाई पर गर्भगृह है। गर्भगृह में ऋषि अगस्ती की संगमरमर के पाषाण की मूर्ति स्थापित है। इस मूर्ति को प्रतिदिन विशेष वस्त्र पहनाए जाते हैं। उनके गले में रुद्राक्ष की माला और सिर पर साफा पहनाया जाता है। इससे मूर्ति का स्वरूप अत्यंत तेजस्वी और प्रसन्न दिखाई देता है। मूर्ति के सम्मुख ऋषि अगस्ती की चरण-पादुकाएँ हैं। श्रद्धालुओं को मूर्ति के समीप जाने की अनुमति नहीं है। इसलिए वे इन पादुकाओं के दर्शन करते हैं।

मंदिर के प्रांगण में चारों ओर पत्थरों का फर्श बिछाया गया है। वृक्षों की अधिकता के कारण यह क्षेत्र प्राकृतिक रूप से अत्यंत रमणीय लगता है। मंदिर के प्रवेश द्वार के पास एक वृक्ष के तने पर गणपति की मूर्ति जैसा आकार उभरा हुआ है। मंदिर के समीप विठ्ठल-रुक्मिणी, गोरोबाकाका और अमृतेश्वर जैसे अन्य मंदिर भी स्थित हैं। इस क्षेत्र में दो कुंड बने हैं। ऐसी कथा है कि इनमें से उत्तरी कुंड का निर्माण श्रीराम ने बाण मारकर किया था। यह कुंड इरावती तीर्थ के नाम से प्रसिद्ध है। संस्कृत में ‘इरा’ का अर्थ जल होता है। इरावती का अर्थ प्रचुर जल वाला स्थान है। श्रद्धालुओं की ऐसी अटूट श्रद्धा है कि इस कुंड में स्नान करने से पुण्य प्राप्त होता है। मंदिर के पास प्रवरा नदी में मिलने वाले एक झरने को कर्पुरनिर्झर कहा जाता है। इस जल में कपूर की हल्की सुगंध आती है। माना जाता है कि इस झरने में माता सीता ने स्नान किया था।
महाशिवरात्रि के अवसर पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है। उस समय क्षेत्र के हजारों श्रद्धालु यहाँ दर्शन के लिए आते हैं। इसके अतिरिक्त श्रीराम जन्मोत्सव, हनुमान जयंती, तुकाराम बीज, आषाढ़ी एकादशी और गुरुपूर्णिमा जैसे उत्सव यहाँ बड़े उत्साह के साथ मनाए जाते हैं। अगस्ती देवस्थान से पंढरपुर, आलंदी और त्र्यंबकेश्वर जाने वाली पालकियों के साथ सैकड़ों श्रद्धालु पैदल यात्रा करते हैं।

प्रमुख विशेषताएँ

  • अकोले बस स्टैंड से 2 किमी की दूरी पर।
  • अहिल्यानगर से 120 किमी की दूरी पर।
  • पुणे, अहिल्यानगर और संभाजीनगर से अकोले के लिए राज्य परिवहन की बस सेवा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन मंदिर के पार्किंग क्षेत्र तक पहुँच सकते हैं।
  • परिसर में निवास और जलपान की सुविधा
Back To Home