नीलकंठ धाम मंदिर  

पोईचा, ता. राजपिंपळा, जि. नर्मदा

भगवान स्वामीनारायण यांना समर्पित नीलकंठ धाम स्वामीनारायण मंदिर, नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. सुमारे १०५ एकर परिसरात पसरलेले हे मंदिर असंख्य भाविक आणि पर्यटकांसाठी एक महत्त्वाचे आकर्षण बनले आहे. हे मंदिर वास्तुकला, सौंदर्यशास्त्र आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम आहे. मंदिराचा परिसर एखाद्या राजवाड्यासारखा दिसतो, ज्यामध्ये पौराणिक कथांचे चित्रण करणारी उद्याने आहेत आणि अत्याधुनिक सुविधांनी ते सज्ज आहे. भारत आणि परदेशातील हजारो पर्यटक दररोज येथे भेट देतात. मंदिराचे मुख्य आकर्षण म्हणजे स्वामीनारायण यांची १५२ फूट उंच भव्य मूर्ती.

स्वामीनारायण हा भारतातील एक प्रसिद्ध धार्मिक संप्रदाय आहे, ज्याची स्थापना स्वामी सहजानंद यांनी केली होती. त्यांचा जन्म १७८१ मध्ये अयोध्येजवळ छपैया गावात झाला होता. त्यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे होते. त्यांनी हिमालयात कठोर तपश्चर्या केली, ज्या काळात त्यांना नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात असे, आणि याच नावावरून या मंदिराला ‘नीलकंठ धाम’ असे नाव पडले. ते १८०० मध्ये सौराष्ट्रात आले आणि गुरु रामानंद यांनी त्यांना रामानंदी संप्रदायात दीक्षित केले, ज्यांनी त्यांचे नाव बदलून सहजानंद ठेवले. त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर प्रवास केला आणि भाविकांमध्ये स्वामीनारायण मंत्राचा प्रसार केला. लोक सहजानंद स्वामी (स्वामीनारायण) यांना देवाचा अवतार मानतात.

राजकोट स्वामीनारायण गुरुकुल ट्रस्टने २०१३ मध्ये या मंदिराची उभारणी केली. प्राचीन वास्तुशास्त्रीय तत्त्वांचे पालन करून पूर्णपणे पक्क्या दगडात बांधलेल्या या मंदिरासाठी सुमारे ११,००० कारागिरांच्या कुशल प्रयत्नांचा समावेश होता. या संकुलाचे दोन मुख्य भाग आहेत: स्वामीनारायण मंदिर आणि सहजानंद युनिव्हर्स. मंदिराला चार प्रवेशद्वारे आहेत आणि तीर्थयात्रेचा प्रवास ‘माणकी’ द्वारापासून सुरू होतो.

मंदिराजवळ येताना भाविकांना हिरवळीच्या दरम्यान शांततेचा अनुभव येतो. प्रवेशद्वाराजवळील बागांमध्ये घोडे आणि मोरांचे शिल्प आहे. प्रवेश तिकीट खरेदी केल्यानंतर, भाविकांना गजद्वार प्रवेशद्वारावर नृत्य मुद्रेतील सुमारे २० गजांची (हत्तींची) शिल्पे दिसतात, जी शांतता आणि शक्तीचे प्रतीक आहेत. गजांच्या सोंडेत कमळावर विराजमान भगवान स्वामीनारायण यांना दर्शविले आहे. या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, सिंहाच्या रथावर स्वार असलेल्या भगवान स्वामीनारायण यांची मूर्ती ठळकपणे दिसते. विस्तीर्ण अंगणात भगवान राम आणि भगवान कृष्ण यांच्या मोठ्या मूर्ती आहेत, ज्यामध्ये कालिया मर्दन करणाऱ्या कृष्णाचाही समावेश आहे. येथे कृष्णाच्या रासलीलेचे चित्रण करणारे एक उद्यानही आहे. या अंगणात ‘नीलकंठ प्रसादम्’ आहे, जिथे भाविक विविध खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेऊ शकतात. परिसरातील शॉपिंग कॉम्प्लेक्समध्ये विविध मूर्ती, पूजेचे साहित्य, माळा आणि खाद्यपदार्थ खरेदीसाठी उपलब्ध आहेत.

‘घनश्याम द्वारा’ या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या बाहेर एक नटराज कारंजे आहे, ज्यामध्ये भगवान शिवाच्या तांडव नृत्याची सुंदर मूर्ती आहे. घनश्याम द्वाराला दोन उप-दरवाजे आहेत, जे भगवान विष्णूच्या मूर्तींनी सुशोभित आहेत. मंदिराच्या संकुलात ‘नीलकंठ (नगर यात्रा) द्वार’ नावाचे आणखी एक प्रवेशद्वार आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन उप-दरवाजे आहेत. श्री स्वामीनारायण यांची संध्याकाळची मिरवणूक येथून मंदिराभोवती दोन प्रदक्षिणा घातल्यानंतर आणि भव्य आरती झाल्यानंतर सुरू होते.

येथून सहजानंद गेटमधून प्रवेश केल्यानंतर, डाव्या बाजूला स्वामीनारायण महामंत्र जीवन अखंड धून मंदिर आहे. या मंदिरातून निघणारा अखंड जप संपूर्ण मंदिर परिसरात नेहमी ऐकू येतो. या अंगणात गरुडाचे शिल्पही आहे. मुख्य मंदिराकडे जाणाऱ्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना असलेले हत्ती भाविकांचे स्वागत करतात. काही पावले अंतरावर ‘तुळशी कुंड’ आहे, जिथे भाविक अगरबत्ती लावतात.

मुख्य मंदिराच्या उजव्या बाजूला गोमुख स्नान प्रवेशद्वार आहे. जेव्हा भाविक ठरलेल्या मार्गावरून प्रदक्षिणा घालतात, तेव्हा नर्मदा नदीचे पाणी १०८ गोमुखांमधून त्यांच्यावर पडते. मुख्य मंदिर नीलकंठ सरोवर आणि जवळच्या लहान मंदिरांनी वेढलेले आहे. नीलकंठ सरोवरात ४० लाख लिटर पाणी साठवले जाते आणि त्यात नर्मदा देवीची मूर्ती आहे. भाविक आपल्या इच्छा व्यक्त करण्यासाठी येथे नाणी टाकतात. या सरोवराच्या भिंतींवरील देवळांमध्ये देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत, जिथे गोमुखांमधून पाणी वाहते.

मुख्य मंदिराच्या पायऱ्या चढताना डाव्या बाजूला गणपती मंदिर आणि उजव्या बाजूला शिव मंदिर दिसते. श्री नीलकंठ वर्णी यांच्या मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आहेत, तसेच दोन्ही खुल्या सभा मंडपांमधील खांबांवर आणि गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारांवर उत्कृष्ट कोरीव काम केलेले आहे.

सभा मंडपाच्या घुमटाकार छतावर विष्णूचे विविध अवतार आणि भगवान कृष्णाच्या लीलांच्या दृश्यांसह मोहक कोरीव काम केलेले आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर सुंदर कोरीव काम आहे, तसेच प्रसादाच्या ताटांजवळ द्वारपाल तैनात आहेत.

गर्भगृहाच्या आत सुवर्ण, रजत, कांस्य, ताम्र आणि पारद या पाच धातूंपासून बनवलेली श्री नीलकंठ यांची मूर्ती आहे – जी शिल्पकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. इतर मंदिरांच्या विपरीत, जिथे सहसा उभे देव असतात, ही मूर्ती सुवर्ण सिंहासनावर विराजमान आहे, ज्यामुळे भाविकांना त्यांच्या चरणांवर अभिषेक करता येतो. या गर्भगृहाच्या शेजारी काळ्या आणि पांढऱ्या दगडांपासून बनवलेल्या राधा-कृष्ण आणि लक्ष्मी-नारायण देवतांची मंदिरे आहेत.

बाल घनश्याम यांना समर्पित आणखी एका मंदिरात पाळण्यात बाळकृष्णाची मूर्ती आहे, जी भाविक भेटीदरम्यान हलवू शकतात. या मंदिरात दररोज दोनदा आरती होते आणि दिवसभरात तीनदा नैवेद्य अर्पण केला जातो; येथे बाळकृष्णाला शोभिवंत कपडे आणि खेळण्यांनी सजवले जाते. बाल घनश्याम मंदिराच्या समोर अष्टभ्रजन हनुमान मंदिर आहे, जिथे भाविक मोफत तेल अभिषेक करू शकतात; येथे प्रसादाच्या रूपात ‘सुखडी’ हा गोड पदार्थ उपलब्ध आहे, तसेच वैदिक विधींसह दररोज सकाळची पूजा केली जाते.

मंदिराच्या परिसरात हयग्रीव, कच्छेश्वर, वामनेश्वर, कल्की अवतार यांसारख्या विविध रूपांची मंदिरे आणि ब्राह्मणांद्वारे वैदिक मंत्रोच्चारासह विधी करण्यासाठी यज्ञशाळा आहेत. दैनंदिन विधींमध्ये मुख्य मूर्तीला १०८ लिटर गाईचे दूध, औषधी वनस्पतींचे पाणी आणि रंगीत पावडर (अबीर-गुलाल) अर्पण केले जाते, त्यानंतर श्रृंगार आरती होते. अभिषेकाचे दूध नंतर ताक बनवून आदिवासी मुलांना प्रसाद म्हणून दिले जाते. दिवसातून नऊ वेळा नैवेद्य दाखवला जातो. दुपारी ४ वाजता, मूर्तीला “सुवर्ण अंगी” नावाच्या शुद्ध सोन्याच्या वस्त्राने सजवले जाते. दररोज संध्याकाळी नीलकंठ आणि बाल घनश्याम यांच्या मूर्तींची भव्य मिरवणूक काढली जाते, ज्यामध्ये सजवलेले प्राणी आणि उत्सवाचे घटक असतात. तलावामध्ये नीलकंठाची दैनंदिन बोट राईड हे आणखी एक आकर्षण आहे.

मंदिराच्या शेजारी, २४ एकर परिसरात सहजानंद युनिव्हर्स पसरलेले आहे, ज्यामध्ये २०१५ मध्ये बांधलेला स्वामीनारायण यांचा १५२ फूट उंच भव्य पुतळा आहे. आकर्षणांमध्ये पक्षीगृह, मत्स्यालय, कलादालन, आरशांचे घर, विज्ञान केंद्र, प्रकाश आणि ध्वनी शो, ३ डी चित्रपट, बोट राईड्स, अम्युझमेंट पार्क्स आणि हॉरर शो यांचा समावेश आहे. या मंदिराची प्रतिकृती, जिला “मिनी पोईचा” म्हणतात, ती गुजरातच्या सुरेंद्रनगर जिल्ह्यातील पाटडी गावात आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • राजपिंपळापासून १४ किमी अंतरावर स्थित
  • राजपिंपळावरून एसटी बसेसद्वारे पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने प्रशस्त पार्किंग क्षेत्रात पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय: +९१ ९०९९६ २१०००
Back To Home