एकमुखी दत्त मंदिर

अकलापूर, ता. संगमनेर, जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील संगमनेर तालुक्यातील अकलापूर हे गाव येथील जागृत एकमुखी दत्त मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. १२०० वर्षांपूर्वीच्या या प्राचीन स्वयंभू स्थानाचे वैशिष्ट्य असे की येथे दर गुरुवारी पौर्णिमेला एका विशिष्ट प्रकारच्या साबुदाण्याच्या खिचडीचा महाप्रसाद दिला जातो, येथे दिला जाणारा हा महाप्रसाद प्रसिद्ध आहे. दानशूर भाविकांना हा प्रसाद देण्यासाठी (अन्नदान) नोंदणी केल्यापासून सुमारे सहा वर्षांची प्रतीक्षा करावी लागते. दिवसेंदिवस प्रतीक्षा यादीचा काळ वाढत आहे. येथील दत्त जयंती हा मोठा उत्सव असून या दिवशी तीन लाख भाविक श्रीदत्तांच्या दर्शनाला येतात, अशी नोंद आहे.

मंदिराची आख्यायिका अशी की राहुरी तालुक्यातील ताहराबाद येथील संत श्रीमहिपती महाराज यांचे टाळकरी कोंडाजी बाबा यांना श्रीदत्तांनी स्वप्नदृष्टांत देऊन आपले वास्तव्य अकलापूर गावाजवळील अनुसया टेकडीवर असल्याचे सांगितले. त्यानंतर कोंडाजींनी ग्रामस्थांच्या मदतीने येथे शोध घेतला असता श्रीदत्तांची सुंदर अशी एकमुखी वालुकामय मूती सापडली. तो दिवस वैशाख शुद्ध द्वादशीचा होता. त्यानंतर ग्रामस्थांनी अकलापूर येथे छोटे मंदिर बांधून या मूर्तीची त्यात प्रतिष्ठापना केली. दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार संत ज्ञानेश्वरादी भावंडे पैठणहून आळंदीकडे रेड्यासोबत निघाले होते, त्यावेळी प्रवासात रेडा थकल्यामुळे ते दिवस या ठिकाणी मुक्कामाला होते.

अकलापूरमधील अनुसया टेकडीच्या पायथ्याशी विस्तीर्ण परिसरात सध्याचे मंदिर आहे. नव्याने बांधलेल्या एका सुंदर कमानीतून वास्तूच्या आवारात प्रवेश होतो. मंदिरात दर्शनाला जाताना प्रथम प्राचीन औदुंबर वृक्ष, त्यानंतर काही दत्तभक्तांच्या समाध्या, वैशिष्ट्यपूर्ण असे गायीचे शिल्प, होमकुंड त्यापुढे मंदिर अशी रचना आहे. मंदिर परिसरात सुंदर उद्यान विकसित केले असून शोभिवंत झाडांसह अनेक फुलझाडांमुळे या मंदिराचे सौंदर्य खुलून दिसते. जमिनीपासून साधारणतः ते फूट उंचीवर हे मंदिर आहे.

२९ नोव्हेंबर २००३ रोजी गगनगिरी महाराजांच्या हस्ते या मंदिराचा जीर्णोद्धार करून मंदिरावर सुमारे किलो वजनाचा सोन्याचा कळस बसविण्यात आलाभव्य सभामंडप गर्भगृह असे मंदिराचे स्वरूप आहे. मूळ मंदिरापुढे सभामंडप नव्याने बांधला आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर प्रथम कोंडाजी बाबा यांचे समाधी स्थान आहे. पुढे गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर श्रीदत्तांच्या पादुका ठेवण्यात आल्या आहेत. भाविकांना गर्भगृहात प्रवेश नसल्यामुळे या पादुकांचे दर्शन घ्यावे लागते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूला द्वारपालांची शिल्प असून आतमध्ये सुंदर सोनेरी मखरामध्ये श्रीदत्तांची वालुकामय मूर्ती आहे. या मूर्तीला सोनेरी मुकुट अनेक अलंकारांनी अलंकृत केलेले आहे.

मंदिर परिसरात संत ज्ञानेश्वर महाराज, निवृत्ती महाराज, मुक्ताबाई आणि सोपानदेव यांच्या मूर्ती आहेत. स्वामी गगनगिरी महाराज काशीहून आलेले ब्राह्मण रंगदास स्वामी काळभैरवनाथ यांची येथे छोटेखानी मंदिरे आहेत.

येथील पिंपळ आणि लिंबाच्या झाडाखाली अन्नपूर्णा देवीचे स्थान आहे. उत्सवात या देवीला नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे. मंदिराशेजारी असलेल्या जागेत अनेक हनुमान वृक्षांची लागवड केलेली आहे. हे हनुमान वृक्ष दुर्मिळ असून त्याचे आयुर्वेदामध्ये विशेष महत्त्व आहे, असे सांगितले जाते.

मार्गशीर्ष पौर्णिमेला येथे दत्त जयंतीचा उत्सव साजरा होतो. या दिवशी पहाटेपासून पूजा, अभिषेक, कीर्तन आदी कार्यक्रम होतात. येथील नोंदीनुसार लाखांहून अधिक भाविक श्रीदत्तांच्या दर्शनाला येतात. भाविकांच्या सोयीसाठी या दिवशी संगमनेरपासून एसटीच्या विशेष फेऱ्या असतात. वैशाख शुद्ध द्वादशी (प्रकट दिन) गुरुपौर्णिमा या दिवशीही येथे उत्सवाचे स्वरूप असते. प्रत्येक गुरुवारी आणि पौर्णिमेला येथे महाआरती असते. या आरतीसाठीही हजारो भाविक उपस्थित असतात. या सर्व दिवशी भाविकांसाठी देवस्थान ट्रस्टतर्फे महाप्रसाद देण्यात येतो.

दररोज सकाळी वाजल्यापासून रात्री वाजेपर्यंत भाविकांना मंदिरात जाऊन श्रीदत्तांचे दर्शन घेता येते. सकाळी वाजता येथे आरती होते. देवस्थानच्या वतीने भाविकांना राहण्यासाठी भक्त निवासाची सुविधा करण्यात आली आहे. राज्य शासनाच्या तीर्थक्षेत्राच्यादर्जाच्या यादीत या देवस्थानाचा समावेश झालेला आहे. (ज्या देवस्थानाच्या दर्शनासाठी वर्षाला लाखांहून अधिक भाविक येतात, अशा देवस्थानाला राज्य सरकारकडून तीर्थक्षेत्राचादर्जा प्राप्त होतो. त्या दर्जानुसार येथे येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसुविधांसाठी वेळोवेळी शासनाकडून निधी उपलब्ध होतो.

उपयुक्त माहिती:

  • संगमनेरपासून ५३ तर, अहिल्यानगरपासून ८२ किमी अंतरावर
  • संगमनेरपासून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने थेट मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात
  • मंदिरात निवासासाठी भक्त निवासाची सुविधा

एकमुखी दत्त मंदिर

अकलापुर, तह. संगमनेर, जि. अहिल्यानगर

अहिल्यानगर जिले की संगमनेर तहसील के अंतर्गत अकलापुर गाँव स्थित है। यह गाँव अपने जागृत एकमुखी दत्त मंदिर के लिए प्रसिद्ध है। यह स्थान लगभग 1200 साल पुराना है। यह प्राचीन और स्वयंभू है। इस मंदिर की एक विशेषता है। यहाँ हर गुरुवार और पूर्णिमा के दिन साबूदाने की खिचड़ी का महाप्रसाद वितरित किया जाता है। यह महाप्रसाद बहुत प्रसिद्ध है। इस अन्नदान के लिए पंजीकरण करना पड़ता है। पंजीकरण के बाद दानशील श्रद्धालुओं को लगभग छह साल की प्रतीक्षा करनी पड़ती है। दिन-प्रतिदिन प्रतीक्षा सूची की अवधि बढ़ती जा रही है। यहाँ दत्त जयंती का एक बहुत बड़ा उत्सव होता है। इस दिन लगभग तीन लाख श्रद्धालु श्री दत्त के दर्शन हेतु आते हैं।

मंदिर की कथा इस प्रकार है। राहुरी तहसील के ताहराबाद क्षेत्र में संत श्री महिपति महाराज रहते थे। उनके तालवादक कोंडाजी बाबा को श्री दत्त ने स्वप्न में दर्शन दिए। उन्होंने बताया कि वे अकलापुर गाँव के पास स्थित अनुसया पहाड़ी पर विराजमान हैं। इसके बाद कोंडाजी बाबा ने ग्रामवासियों की सहायता से वहाँ खोजबीन की। तब श्री दत्त की मनोहर एकमुखी पाषाण मूर्ति प्राप्त हुई। यह मूर्ति वालुकामय है। यह दिन वैशाख शुक्ल द्वादशी का था। इसके बाद ग्रामवासियों ने अकलापुर में एक छोटा मंदिर निर्मित किया। उन्होंने उसमें इस मूर्ति की प्रतिष्ठापना की।

एक अन्य कथा के अनुसार संत ज्ञानेश्वर अपने भाई-बहनों के साथ पैठण से आलंदी की ओर जा रहे थे। इस मेले जैसी यात्रा में उनके साथ एक बैल था। रास्ते में बैल थक गया था। इस कारण वे दो दिन इस स्थान पर रुके थे।

अकलापुर स्थित अनुसया पहाड़ी की तलहटी में इस मंदिर का विस्तृत परिसर है। हाल ही में निर्मित एक मनोहर तोरण से इस परिसर में प्रवेश होता है। दर्शन के क्रम में पहले प्राचीन औदुंबर वृक्ष आता है। फिर कुछ दत्त श्रद्धालुओं की समाधियाँ आती हैं। आगे विशेष शैली की गौ-शिल्प मूर्ति और होमकुंड है। इसके आगे मंदिर स्थित है। मंदिर परिसर में मनोहर उद्यान विकसित किया गया है। इसमें सजावटी पेड़ और पुष्पवृक्ष लगे हैं। इनके कारण मंदिर का सौंदर्य और अधिक निखरता है। यह मंदिर भूमि से लगभग 7 से 8 फीट ऊँचाई पर स्थित है।

29 नवंबर 2003 को स्वामी गगनगिरी महाराज के हाथों इस मंदिर का जीर्णोद्धार किया गया। मंदिर पर लगभग 5 किलो भार का स्वर्णकलश स्थापित किया गया। मंदिर की संरचना में विशाल सभामंडप और गर्भगृह सम्मिलित हैं। मूल मंदिर के आगे नया सभामंडप निर्मित किया गया है। मंदिर के प्रवेश द्वार से अंदर प्रवेश करने पर सबसे पहले कोंडाजी बाबा की समाधि दिखाई देती है। आगे गर्भगृह के प्रवेशद्वार पर श्री दत्त की पादुकाएँ रखी गई हैं। श्रद्धालुओं को गर्भगृह में प्रवेश की अनुमति नहीं है। इस कारण वे इन पादुकाओं के दर्शन करते हैं। गर्भगृह के प्रवेशद्वार के दोनों ओर द्वारपालों की मनोहर शिल्पाकृति है। गर्भगृह के भीतर स्वर्णजड़ित वज्रपीठिका में श्री दत्त की पाषाण मूर्ति प्रतिष्ठित है। इस मूर्ति को स्वर्णमुकुट और विभिन्न अलंकारों से सजाया गया है।

मंदिर परिसर में संत ज्ञानेश्वर महाराज, निवृत्ति महाराज, मुक्ताबाई और सोपानदेव की मूर्तियाँ स्थित हैं। स्वामी गगनगिरी महाराज और काशी से पधारे विद्वान रंगदास स्वामी के भी यहाँ छोटे मंदिर हैं। यहाँ कालभैरवनाथ का भी मंदिर है। यहाँ स्थित पीपल और नींबू के वृक्षों के नीचे अन्नपूर्णा देवी का स्थान है। उत्सव के समय देवी को नैवेद्य अर्पण करने की परंपरा है। मंदिर के समीप के परिसर में अनेक हनुमान वृक्षों का रोपण किया गया है। ये हनुमान वृक्ष दुर्लभ माने जाते हैं। आयुर्वेद में इनका प्रमुख महत्त्व बताया गया है।

मार्गशीर्ष पूर्णिमा को यहाँ दत्त जयंती का उत्सव धूमधाम से मनाया जाता है। इस दिन प्रातःकाल से ही पूजा, अभिषेक और कीर्तन आदि कार्यक्रम होते हैं। स्थानीय अभिलेख के अनुसार इस दिन 3 लाख से अधिक श्रद्धालु श्री दत्त के दर्शन हेतु उपस्थित होते हैं। श्रद्धालुओं की सुविधा हेतु संगमनेर से राज्य परिवहन की विशेष बसें चलाई जाती हैं। वैशाख शुक्ल द्वादशी और गुरुपूर्णिमा पर भी यहाँ उत्सव जैसा वातावरण रहता है। प्रत्येक गुरुवार और पूर्णिमा को यहाँ महाआरती होती है। इस आरती में भी हजारों श्रद्धालु उपस्थित रहते हैं। इन सभी दिनों में श्रद्धालुओं को देवस्थान ट्रस्ट की ओर से महाप्रसाद वितरित किया जाता है।

प्रतिदिन प्रातः 6 बजे से सायंकाल 8 बजे तक श्रद्धालु मंदिर में प्रवेश कर सकते हैं। वे श्री दत्त के दर्शन कर सकते हैं। प्रातः 7 बजे यहाँ आरती होती है। देवस्थान की ओर से श्रद्धालुओं के लिए ‘भक्तनिवास’ की सुविधा उपलब्ध करवाई गई है। यह देवस्थान महाराष्ट्र राज्य सरकार की तीर्थस्थान की ‘ब’ दर्जा प्राप्त सूची में सम्मिलित है। जिन देवस्थानों में हर साल 4 लाख से अधिक श्रद्धालु दर्शन हेतु आते हैं, उन्हें राज्य सरकार की ओर से तीर्थस्थान का ‘ब’ दर्जा दिया जाता है। इस दर्जा के अनुसार वहाँ आने वाले श्रद्धालुओं की सुविधाओं हेतु शासन की ओर से निधि उपलब्ध कराई जाती है।

विशेषताएँ:

  • संगमनेर से दूरी: 53 किमी, अहिल्यानगर से दूरी: 82 किमी
  • संगमनेर से राज्य परिवहन की सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर के वाहनतल तक जा सकते हैं।
  • श्रद्धालुओं के लिए ‘भक्तनिवास’ की सुविधा उपलब्ध है।
Back To Home