
राही रखुमाबाई राणीया सकळा।
ओवाळिती राजा विठोबा सावळा।।
संत नामदेवांनी रचलेल्या या आरतीच्या ओळींमध्ये विठ्ठलासोबत राही व रुक्मिणीचा उल्लेख येतो. संपूर्ण महाराष्ट्रात राही व रुक्मिणीसोबत विठ्ठलाची मूर्ती असलेली मोजकीच मंदिरे आहेत. त्यामध्ये पारनेर तालुक्यातील पळशी येथील विठ्ठल मंदिर प्रसिद्ध आहे. वास्तुकलेचा उत्तम नमुना असलेल्या या राही–रखुमाई विठ्ठल मंदिरामुळे या गावाची ‘प्रति पंढरपूर’ अशी ख्याती आहे.
अहिल्याबाई होळकर यांचे दिवाण रामाजी कांबळे–पळशीकर हे याच पळशी गावचे. असे सांगितले जाते की अहिल्याबाई होळकर या देशभरातील मंदिरांच्या जीर्णोद्धारासाठी व बांधकामांसाठी दानधर्म करीत असत. त्यावेळी त्याचे आर्थिक नियोजन दिवाण पळशीकर हे करीत.
त्यामुळे त्यांनी आपल्या पळशी गावासाठी मोठा निधी मिळवला. या निधीतून साधारणत: १७८० ते ९० या काळात येथील विठ्ठल मंदिराचे बांधकाम झाले. यासाठी उत्तर भारतातील खास कारागिरांची त्यांनी नेमणूक केली होती.
पळशी किल्ल्याच्या पूर्व दरवाजाजवळ पळशी नदीचे पात्र आहे. येथे नदीला बांध घातल्यामुळे तयार झालेल्या जलाशयाच्या एका बाजूला विठ्ठल मंदिर आणि दुसऱ्या बाजूला रामेश्वर मंदिर आहे. जलाशयाच्या पार्श्वभूमीवर ही दोन्ही मंदिरे सुंदर दिसतात. त्यापैकी येथील १८ व्या शतकातील विठ्ठल मंदिर हे ‘शिल्पमंदिर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. या मंदिराच्या नखशिखांत वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे असून ती पाहण्यासाठी शिल्प अभ्यासक व भाविकांचा कायमच येथे राबता असतो.
विठ्ठल मंदिराला तटबंदी असून त्याच्या ४ टोकांवर ४ बुरूज आहेत. तटबंदीच्या प्रवेशद्वाराजवळ पुष्करणी आहे. त्यातील कोष्टकांमध्ये अष्टविनायकांच्या मूर्ती प्रतिष्ठापित आहेत. असे सांगितले जाते की तटबंदी आणि पुष्करणी यामधून भुयारी मार्ग आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर गणपती,
जय–विजय व इतर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. दरवाजाच्या वरील बाजूस नगारखाना असून या संपूर्ण बांधकामावर इस्लामी स्थापत्याचा प्रभाव जाणवतो.
प्रवेशद्वारातून आत शिरण्यासाठी ५ पायऱ्या आहेत, त्या पंचमहाभुतांचे प्रतीक मानल्या जातात. दरवाजातून आत शिरल्यावर नजरेस पडतात ती या संपूर्ण दगडी मंदिरावर पायापासून शिखरापर्यंत असलेली शेकडो वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे. ही शिल्पे पाहताना केवळ छिन्नी व हातोडीने त्यांना आकार दिला असेल, यावर विश्वास बसत नाही. तटबंदीच्या आतील बाजूस ओवऱ्या असून त्यांच्या वरील भागातही कोरीवकाम आहे. ओवऱ्यांमधून तटबंदीवर जाण्यासाठी २ मार्ग आहेत. येथून तटबंदीवर गेल्यास मंदिराच्या कळसावरील शिल्पकारी जवळून न्याहाळता येते.
खुला सभामंडप व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी ३ मार्ग असून या मार्गात ९ पायऱ्या आहेत. या ९ पायऱ्या नवविद्या भक्तीची प्रतीके, तर अष्टकोनी सभामंडपात ९ फूट उंचीचे असलेले १८ खांब हे १८ पुराणांचे प्रतीक मानले जाते. सभामंडपाच्या या खांबांवर वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम असून त्यावर पुराणकथा कोरलेल्या आहेत. सभामंडपात मध्यभागी भलामोठा दगडी कासव आहे. छतावर श्रीकृष्ण व गोपिकांच्या रासविहाराच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. यात उजव्या बाजूला गणपती आणि डाव्या बाजूला श्रीकृष्णाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीवर दोन्ही बाजूंना रिद्धि–सिद्धी सहित गणपती, भैरवमूर्तीसह ६४ योगिनी व उंबऱ्यावर २ कीर्तिमुखे आहेत.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात काळ्या पाषाणातील विठ्ठलाची मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या प्रभावळीमध्ये दशावतार कोरलेले आहेत. याशिवाय विठ्ठलाच्या पायाजवळ नारद, तुंबर, गंधर्व, यक्ष व किन्नरांच्या मूर्ती आहेत. विठ्ठल मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना राही–रुक्मिणी यांच्या शुभ्र संगमरवरी मूर्ती आहेत. या मूर्ती नंतरच्या काळात बसविल्या असाव्यात असे वाटते. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराज यांच्याही येथे मूर्ती आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर गर्भगृहातील पाणी बाहेर पडण्याच्या ठिकाणी मकरमुख बसविलेले आहे. याशिवाय मोर, हत्तीमुख, झुंजणारे हत्ती, लढाईस निघालेले सैन्य कोरलेले दिसतात.
३ दिशांना ३ देवकोष्टके असून त्यात कृष्ण–बलराम, सूर्यदेव व महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती आहेत. येथील सूर्यदेवाची मूर्ती अतिशय दुर्मिळ समजली जाते. कार्तिक स्वामी, गरुडदेव व हनुमंत यांचीही येथे मंदिरे आहेत.
कळसावर ४ देवकोष्टके असून त्यात श्रीविष्णूंच्या मूर्ती आहेत. लहान–लहान कळस एकमेकांत गुंफून मुख्य कळसाची रचना करण्यात आल्याचे दिसते. या मंदिराच्या तटबंदीवरून पळशीचा प्रसिद्ध भुईकोट किल्ला नजरेच्या टप्प्यात येतो.
दरवर्षी आषाढी एकादशीला येथे यात्रा भरते. त्या दिवशी पहाटेपासून स्नान, अभिषेक व आरती असा महापूजेचा कार्यक्रम होतो. यावेळी परिसरातील अनेक भागांतून येथे दिंड्या येतात. याच दिवशी येथून देहू येथे दिंडी काढली जाते.
त्यानंतर येणाऱ्या एकादशीच्या काळात ९ दिवसांचा सप्ताह असतो. २००१ पासून मंदिरात अखंड वीणा वादन सुरू आहे. दररोज पहाटे ३.३० वाजता मंदिरात काकड आरती होते. संध्याकाळी ६ वाजता हरिपाठ व आरती होते. पहाटे ३.३० पासून रात्री ८ पर्यंत भाविकांना मंदिरात जाऊन विठ्ठलाचे दर्शन घेता येते.

राही रखुमाबाई राणिया सकळा।
ओवळिति राजा विठोबा सावळा।
संत नामदेव द्वारा रचित इस मराठी आरती की पंक्तियों में विठ्ठल के साथ राही और रुक्मिणी का भी उल्लेख है। पूरे महाराष्ट्र में ऐसे कुछ ही मंदिर हैं जिनमें राही और रुक्मिणी के साथ विठ्ठल की मूर्ति स्थापित है। इनमें पारनेर तालुका के पलशी स्थित विठ्ठल मंदिर प्रसिद्ध है। वास्तुकला के उत्कृष्ट उदाहरण राही-रखुमाई विठ्ठल मंदिर के कारण इस गाँव को ‘प्रति पंढरपुर’ के नाम से जाना जाता है।
अहिल्याबाई होलकर के दीवान रामाजी कांबले-पलशीकर इसी पलशी गाँव के थे। कहा जाता है कि अहिल्याबाई होलकर देशभर के मंदिरों के जीर्णोद्धार और निर्माण के लिए दान देती थीं। उस समय दीवान पलशीकर ही मंदिरों के वित्तीय प्रबंधन का काम करते थे। इससे उन्हें अपने पलशी गाँव के लिए प्रचुर मात्रा में धन प्राप्त हुआ। इसी धन से 1780 और 1790 के बीच यहाँ विठ्ठल मंदिर का निर्माण हुआ। इसके लिए उन्होंने उत्तर भारत से विशेष कारीगरों को नियुक्त किया था।
पलशी दुर्ग के पूर्वी द्वार के पास पलशी नदी का किनारा है।
यहाँ नदी पर बाँध बनाकर बनाए गए जलाशय के एक ओर विठ्ठल मंदिर और दूसरी ओर रामेश्वर मंदिर है। जलाशय की पृष्ठभूमि में ये दोनों मंदिर अत्यंत मनोहर लगते हैं। इनमें से 18वीं शताब्दी का यहाँ का विठ्ठल मंदिर “शिल्प मंदिर” के रूप में प्रसिद्ध है। इस मंदिर में अद्वितीय मूर्तियाँ हैं, और मूर्तिकला प्रेमी और श्रद्धालु इन्हें देखने के लिए हमेशा यहाँ आते हैं।
विठ्ठल मंदिर में एक प्राचीर (सुरक्षा दीवार) और उसके चारों सिरों पर चार मीनारें हैं। प्राचीर के प्रवेश द्वार के पास एक पुष्करणी है। इसके स्तंभों में अष्टविनायक की मूर्तियाँ स्थापित हैं। ऐसा कहा जाता है कि प्राचीर और पुष्करणी के बीच एक भूमिगत मार्ग है। मंदिर के प्रवेश द्वार पर गणपति, जय-विजय और अन्य मूर्तियाँ उत्कीर्ण हैं। द्वार के ऊपर एक नगाड़ाखाना है और इस पूरी संरचना पर इस्लामी वास्तुकला का प्रभाव दिखाई देता है।
प्रवेश द्वार से अंदर जाने के लिए पाँच सीढ़ियाँ हैं, जिन्हें पंच महाभूतों का प्रतीक माना जाता है।
द्वार से अंदर प्रवेश करते ही, आप इस पूरे पाषाण मंदिर के आधार से लेकर शीर्ष तक सैकड़ों अनूठी मूर्तियाँ देख सकते हैं। इन मूर्तियों को देखकर यह विश्वास करना कठिन है कि इन्हें केवल छेनी और हथौड़े से ही आकार दिया गया होगा। प्राचीर के अंदर की ओर छिद्र हैं और उनके ऊपरी भाग में भी नक्काशी है। बरामदे से प्राचीर तक पहुँचने के दो मार्ग हैं। यदि आप यहाँ से प्राचीर पर जाते हैं, तो आप मंदिर के शिखर पर स्थित मूर्तियों को करीब से देख सकते हैं।
मंदिर की संरचना एक खुले सभामंडप और एक गर्भगृह के रूप में है। सभामंडप में प्रवेश के तीन मार्ग हैं और इस मार्ग में 9 सीढ़ियाँ हैं। ये 9 सीढ़ियाँ नवविद्या भक्ति की प्रतीक हैं, जबकि अष्टकोणीय सभामंडप के 18 स्तंभ, जो 9 पद ऊँचे हैं, 18 पुराणों के प्रतीक माने जाते हैं। सभामंडप के इन स्तंभों पर अनूठी नक्काशी है और उन पर पुराण उत्कीर्ण हैं। सभामंडप के मध्य में एक विशाल पाषाण का कछुआ है। छत पर श्री कृष्ण और गोपिकाओं के रासविहार की मूर्तियाँ उत्कीर्ण हैं। इस पर दाईं ओर गणपति और बाईं ओर श्री कृष्ण की मूर्ति है। गर्भगृह के द्वार पर ऋद्धि-सिद्धि सहित गणपति, भैरव सहित 64 योगिनियाँ और दहलीज पर 2 कीर्तिमुख हैं।
मंदिर के भीतरी प्रांगण में काले पाषाण की विठ्ठल की मूर्ति है। इस मूर्ति की प्रभावली में दस अवतारों की मूर्तियाँ उत्कीर्ण हैं। इसके अलावा विठ्ठल के चरणों के पास नारद, तुंबर, गंधर्व, यक्ष और किन्नर की मूर्तियाँ हैं। विठ्ठल मूर्ति के दोनों ओर राही-रुक्मिणी की श्वेत संगमरमर की मूर्तियाँ हैं। ऐसा माना जाता है कि ये मूर्तियाँ बाद के समय में स्थापित की गई थीं। यहाँ संत ज्ञानेश्वर और संत तुकाराम महाराज की मूर्तियाँ भी हैं। मंदिर की बाहरी दीवार पर, गर्भगृह का जल जिस स्थान से निकलता है, वहाँ मकरमुख स्थापित है। इसके अलावा, मोर, हाथी, युद्धरत हथिनियाँ और युद्ध के लिए जाती सेनाएँ उकेरी हुई दिखाई देती हैं। तीन दिशाओं में तीन देवकोष्टक हैं, जिनमें कृष्ण-बलराम, सूर्यदेव और महिषासुरमर्दिनी की मूर्तियाँ हैं। यहाँ सूर्यदेव की मूर्ति अत्यंत दुर्लभ मानी जाती है। यहाँ कार्तिक स्वामी, गरुड़देव और हनुमान के मंदिर भी हैं।
शिखर पर चार देवकोष्टक हैं, जिनमें श्री विष्णु की मूर्तियाँ हैं। ऐसा प्रतीत होता है कि मुख्य शिखर छोटे-छोटे स्तंभों को आपस में गूँथकर बना है। पलशी का प्रसिद्ध भुईकोट दुर्ग प्राचीर से दिखाई देता है।
हर साल आषाढ़ी एकादशी पर यहाँ मेला आयोजित होता है। उस दिन प्रातःकाल से ही स्नान, अभिषेक और आरती सहित भव्य पूजा-अर्चना का कार्यक्रम होता है। इस दिन क्षेत्र के कई हिस्सों से पालकियाँ यहाँ आती हैं। इसी दिन यहाँ से देहू तक पालकियाँ निकाली जाती हैं। अगली एकादशी के दौरान नौ दिनों का सप्ताह होता है। वर्ष 2001 से मंदिर में निरंतर वीणा वादन होता आ रहा है। प्रतिदिन प्रातः 3:30 बजे मंदिर में काकड़ आरती होती है। शाम 6 बजे हरिपाठ और आरती होती है। भक्त प्रातः 3:30 बजे से रात्रि 8 बजे तक मंदिर में आकर विठ्ठल के दर्शन कर सकते हैं।