कीळथळी महादेव मंदिर

कीळथळी, कोडुंगल्लूर, जिल्हा त्रिशूर.

कीळथळी महादेव मंदिर हे केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यातील कोडुंगल्लूर येथे स्थित एक ऐतिहासिक आणि प्राचीन हिंदू मंदिर आहे. हे १८ थळी मंदिरांपैकी एक आहे, ज्यांनी प्राचीन केरळच्या प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती आणि ते सध्याच्या कोडुंगल्लूरमधील चेरा साम्राज्याची राजधानी असलेल्या महोदयपूरमचा भाग होते. कीळथळी महादेव मंदिर हे प्राचीन केरळच्या १०८ शिवमंदिरांमध्ये उल्लेखिलेल्या चार महत्त्वाच्या थळी मंदिरांपैकी एक मानले जाते.

इतिहासकार आणि पुरातत्व अभ्यासानुसार, आज दिसणारे मंदिराचे अवशेष, ज्यामध्ये त्याचा ग्रॅनाइटचा पाया (अधिष्ठान) समाविष्ट आहे, ते ९ व्या शतकातील आहेत. यामुळे या अस्तित्वात असलेल्या वास्तूला १,१०० वर्षांहून अधिक काळाचा दस्तऐवजीकरण केलेला इतिहास लाभला आहे. त्याच वेळी, ‘केरलुत्पत्ती’ सारख्या ऐतिहासिक ग्रंथांमध्ये असे नमूद केले आहे की, या भागात ४ थ्या शतकापूर्वीही उपासनेचे ठिकाण अस्तित्वात होते. दुसऱ्या चेरा साम्राज्याच्या कुलशेखर चेरा राजांच्या राजवटीत या मंदिराचा विकास एका मोठ्या संकुलात झाला. हे मंदिर कोडुंगल्लूर (महोदयपूरम) येथून राज्य करणाऱ्या चेरामन पेरुमाल्सच्या देखरेखीखाली आणि संरक्षणाखाली होते. थळी मंदिराचा विकास ब्राह्मण सभांच्या नेतृत्वाखाली झाला, ज्या चेरा राजांच्या सल्लागार म्हणून काम करत होत्या आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये अधिकार गाजवत होत्या. ऐतिहासिक वृत्तांतांनुसार, या काळात केरळचे ६४ गावांमध्ये विभाजन झाले होते आणि मंदिराचे दैनंदिन प्रशासन व बांधकामाची कामे ‘थलियाथिरी’ यांच्या नेतृत्वाखाली केली जात असत. थलियाथिरी ही कोडुंगल्लूर प्रदेश आणि तेथील मंदिर व्यवहारांच्या प्रशासनासाठी जबाबदार असलेली एक समिती होती.

चेर राजांच्या राजवटीत, कीझताली मंदिर हे केवळ उपासनेचे ठिकाण नव्हते, तर ते प्रशासकीय महत्त्वाचे एक केंद्रही होते. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, ‘कीझताली सभा’ नावाची एक प्रशासकीय संस्था येथे कार्यरत होती, जिच्याकडे जमिनीची मालकी आणि कर गोळा करण्याचे अधिकार होते. केरळमधील अस्तित्वात असलेल्या मंदिर अवशेषांपैकी कीझताली हे एक असून, येथे सर्वात मोठे चौरस आकाराचे श्रीकोविल आणि दर्शनी सभागृह आहे. अधिष्ठानावरील ग्रॅनाइट कोरीव काम पल्लव आणि चोल वास्तुकलेचा प्रभाव दर्शवते. मंदिराच्या परिसरात सापडलेले ९ व्या शतकातील वट्टेझुथू शिलालेख त्या काळातील जमीन हस्तांतरण आणि प्रशासकीय प्रणालीबद्दल महत्त्वाचे ऐतिहासिक पुरावे देतात.

टिपू सुलतानच्या मोहिमेदरम्यान मंदिराचे नुकसान झाल्यानंतर, ते मूळ स्वरूपात पूर्णपणे पुन्हा बांधले गेले नाही. त्यानंतर, पुरातत्व विभागाने त्याच्या जतनाची जबाबदारी स्वीकारल्यावर, अवशेषांचे पुढील नुकसान टाळण्यासाठी आणि अधिष्ठान बळकट करण्यासाठी संवर्धन कार्य करण्यात आले. श्रीकोविलचा वरचा भाग खराब झाल्यामुळे, पुरातत्व विभागाच्या परवानगीने मोठ्या शिवलिंगाचे ऊन आणि पावसापासून संरक्षण करण्यासाठी तात्पुरते कौलारू छप्पर बसवण्यात आले. प्राचीन अवशेषांचे मूळ स्वरूप जतन करण्याच्या उद्देशाने असलेल्या कायदेशीर निर्बंधांमुळे, या ठिकाणी मोठे बदल किंवा नवीन बांधकाम करण्यास परवानगी नाही. मंदिराची जमीन आणि ऐतिहासिक अवशेष केरळ राज्य पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहेत. पुरातत्व कायद्यानुसार, संरक्षित ऐतिहासिक अवशेष असलेल्या ठिकाणी नवीन मूर्तींची प्रतिष्ठापना करता येत नाही आणि नवीन उप-मंदिरे बांधता येत नाहीत. स्थानिक मंदिर समिती दैनंदिन पूजा आणि विधींच्या संचालनासाठी जबाबदार आहे.

स्थानिक परंपरेनुसार, कीझताली महादेव मंदिर हे १०८ शिवमंदिरांपैकी एक मानले जाते, ज्यांची स्थापना परशुरामांनी केली असल्याचे मानले जाते. येथे शिवाची पूजा किरात किंवा शिकारीच्या रूपात केली जाते, ज्यांनी अर्जुनाला पाशुपतास्त्र देण्यासाठी दर्शन दिले होते असे मानले जाते. या देवतेची प्रार्थना केल्याने अडथळे दूर होतात आणि शत्रूंचे दुष्परिणाम नष्ट होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. मंदिराच्या ऱ्हासाशी संबंधित दुसरी एक परंपरा ‘थलियाथिरींचा शाप’ म्हणून ओळखली जाते. या कथेनुसार, पेरुमल काळात ब्राह्मण थलियाथिरी आणि राजा यांच्यातील अंतर्गत संघर्षानंतर, थलियाथिरींनी आपला अधिकार सोडून निघून जाण्यापूर्वी राजाला आणि भूमीला शाप दिला होता. या कथेनुसार पुढे परकीय आक्रमणांमुळे मंदिराचा विनाश झाला. कोडुंगल्लूर भागात अशीही एक लोकप्रिय श्रद्धा आहे की, चेर राजांच्या काळातील सोने, खजिना आणि मूर्ती परकीय आक्रमणांपासून वाचवण्यासाठी मंदिराच्या जवळील प्राचीन विहिरीत लपवून ठेवल्या होत्या.

कीझताली महादेव मंदिर हे आज पूर्ण मंदिर नसून एक ऐतिहासिक स्मारक आहे, जे पुरातत्व अवशेष म्हणून टिकून आहे. त्यामुळे, पारंपारिक मंदिरांमध्ये सामान्यतः आढळणारी वैशिष्ट्ये, जसे की ध्वजस्तंभ, सभोवतालच्या वास्तू आणि मोठी प्रवेशद्वारे, येथे दिसत नाहीत. मंदिराचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा ग्रॅनाइटचा अधिष्ठान (पाया). हे केरळमधील चौरस श्रीकोविलच्या सर्वात मोठ्या अस्तित्वात असलेल्या पायांपैकी एक आहे आणि त्यावर प्राचीन दक्षिण भारतीय वास्तुकलेच्या शैलीचा प्रभाव दर्शवणारी कोरीव कामे आहेत. ग्रॅनाइटच्या भिंतींवर सिंह व्याल, वेलींची नक्षी आणि इतर सजावटीची कोरीव कामे पाहता येतात. श्रीकोविलचा वरचा भाग कोसळल्यामुळे, पुरातत्व विभागाने शिव लिंगाचे रक्षण करण्यासाठी खांबांवर आधारलेले तात्पुरते कौलारू छत बसवले आहे. श्रीकोविलच्या समोर मुखमंडपाचे अवशेषही पाहता येतात, ज्याचे ग्रॅनाइटचे खांब खालच्या भागात अजूनही शिल्लक आहेत.

श्रीकोविलच्या आतील मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे भव्य ग्रॅनाइटचे शिव लिंग. साधारणपणे एका माणसापेक्षा उंच असलेले हे केरळमधील सर्वात मोठ्या शिव लिंगांपैकी एक आहे. ज्या ग्रॅनाइटच्या पिंडीवर शिव लिंग स्थापित आहे, ती देखील मोठी आहे. सभोवतालच्या भिंती कोसळल्यामुळे, लिंग आता एका विस्तीर्ण, खुल्या रचनेत उभे आहे. मंदिराच्या पूर्वीच्या नुकसानीच्या खुणा आतील ग्रॅनाइटच्या पृष्ठभागावरही दिसतात, ज्यातील काही भागांवर परकीय आक्रमणे आणि आगीमुळे झालेल्या नुकसानीचे अवशेष दिसून येतात. मंदिरात कोणत्याही उप-देवतांची स्थापना नाही.

पुरातत्व विभागाच्या कठोर नियमांमुळे आणि मंदिराची पूर्णपणे पुनर्बांधणी झालेली नसल्यामुळे, इतर प्रमुख शिवमंदिरांप्रमाणे येथे ध्वजारोहण उत्सव आणि हत्तींच्या मिरवणुका काढल्या जात नाहीत. महाशिवरात्री हा मंदिरातील मुख्य विशेष दिवस आहे. पहाटेपासूनच केरळ आणि तामिळनाडूच्या विविध भागांतून भाविक दर्शनासाठी मंदिरात येतात. शिवरात्रीच्या उपक्रमांचा भाग म्हणून विशेष पूजा, लक्षार्चना, अन्नदान आणि रात्रभर चालणारी दीपपूजा आयोजित केली जाते. धनु (डिसेंबर-जानेवारी) महिन्यातील तिरुवातिरा नक्षत्रावर महादेवासाठी विशेष अभिषेक आणि पूजा केल्या जातात. विवाहित स्त्रिया आणि तरुणी या दिवशी मंदिराला भेट देणे अत्यंत शुभ मानतात. दर महिन्याला प्रदोष तिथीला, विशेषतः शनि प्रदोषला, विशेष पूजा, दीपाराधना आणि नैवेद्य अर्पण केले जातात. कर्क (जुलै-ऑगस्ट) महिन्यात, संपूर्ण महिनाभर रामायण पठण आणि विशेष प्रार्थना केल्या जातात.

मंदिरातील मुख्य अर्पण म्हणजे धारा (शिव धारा), ज्यामध्ये मोठ्या शिव लिंगावर पाणी किंवा इतर पवित्र पदार्थ सतत वाहिले जातात. भक्त मानसिक शांतीसाठी आणि अडथळे दूर करण्यासाठी ही सेवा अर्पण करतात. ‘कूवलमाला’ ही आणखी एक महत्त्वाची सेवा आहे, ज्यामध्ये बिल्वपत्रांची माळ शिवाला अर्पण केली जाते. भक्त आजारातून मुक्ती आणि उत्तम आरोग्य व दीर्घायुष्यासाठी ही सेवा करतात. ‘पिनविलक्कू’ आणि ‘नेयविलक्कू’ या देखील महत्त्वाच्या सेवा आहेत. विशेषतः, किरातमूर्तीसाठी श्रीकोविलच्या मागे दिवा लावणे हे शत्रूंचे प्रभाव दूर करण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. ‘शंखाभिषेक’ ही विशेष दिवसांवर आणि प्रदोष काळी केली जाणारी सेवा आहे, ज्यामध्ये शंखाचा वापर करून शिव लिंगावर पवित्र जल अर्पण केले जाते. ‘उमामहेश्वर पूजा’ ही वैवाहिक सुसंवाद आणि कौटुंबिक कल्याणासाठी केली जाणारी एक विशेष पूजा आहे.

मंदिराच्या सार्वजनिक दर्शनाच्या वेळा साधारणपणे सकाळी ०५:३० ते ११:०० आणि संध्याकाळी ०५:३० ते ०७:३० अशा आहेत. सकाळी मंदिर उघडल्यानंतर निर्मल्य दर्शन आणि अभिषेक केला जातो, त्यानंतर सकाळी ०६:३० ते ०७:०० च्या सुमारास उषा पूजा केली जाते. सकाळी १०:३० च्या सुमारास उच्च पूजा आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर सकाळी ११:०० वाजता मंदिर बंद होते. मंदिर संध्याकाळी ०५:३० वाजता पुन्हा उघडते, त्यानंतर संध्याकाळी ०६:३० च्या सुमारास दीपाराधना होते. संध्याकाळी ०७:१५ च्या सुमारास अथाळ पूजा केली जाते, त्यानंतर संध्याकाळी ०७:३० वाजता मंदिर बंद होते. प्रदोष आणि महाशिवरात्री यांसारख्या विशेष दिवसांवर, पूजेचे वेळापत्रक आणि दर्शनाच्या वेळा बदलू शकतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • नॉर्थ पारवूरपासून १२ किमी, गुरुवायूरपासून ४० किमी आणि त्रिशूर शहरापासून ३८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • इरिंजालकुडा रेल्वे स्थानकापासून २२ किमी अंतरावर.
  • कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळापासून २८ किमी अंतरावर.
  • मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी KSRTC आणि स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतात.
  • मंदिराच्या जवळ निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home