श्री गोविंदप्रभू महानुभाव स्थान

मातुलग्राम, रोहनखेडा परिसर, ता. जि. अमरावती

विदर्भातील अमरावती तालुक्यातील रोहनखेडा परिसरात वसलेले मातुलग्राम हे महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामी यांचे गुरू श्री गोविंदप्रभू यांच्या जन्मस्थानाशी जोडलेले पवित्र क्षेत्र मानले जाते. महानुभाव परंपरेत मातुलग्राम हे श्री गोविंदप्रभूंचे जन्मस्थान मानले जाते. काही आधुनिक संदर्भग्रंथांत मात्र त्यांचे जन्मस्थान ऋद्धिपूरजवळील काटसूर असे नोंदवलेले आढळते. महानुभाव तत्त्वज्ञानात ‘पंचकृष्ण’ ही संकल्पना केंद्रस्थानी आहे. त्यामध्ये भगवान श्रीकृष्ण, श्री दत्तात्रेय प्रभू, श्री चक्रपाणी प्रभू, श्री गोविंदप्रभू आणि श्री चक्रधर स्वामी यांचा समावेश होतो. या परंपरेतील चौथे अवतार मानल्या जाणाऱ्या श्री गोविंदप्रभूंचा जन्म महानुभाव परंपरेनुसार भाद्रपद शुद्ध त्रयोदशीला झाला. मातुलग्राम येथील देवालयात श्री गोविंदप्रभूंचे मुख्य जन्मस्थान, अंतराळातील रिठ्याचे स्थान तसेच मंदिराबाहेर काही अंतरावर असलेले ‘भोपळा खाववणे स्थान’ अशी प्रमुख चरणांकित स्थाने जतन करण्यात आली आहेत.

ऐतिहासिकदृष्ट्या अमरावती परिसराचा संबंध प्राचीन काळापासून विदर्भाच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेला आहे. तेराव्या शतकात हा प्रदेश देवगिरीच्या यादवांच्या राजवटीत होता. याच काळात महानुभाव पंथाचा उदय आणि विस्तार झाला. ‘मातुलग्राम’ या नावाची नेमकी ऐतिहासिक व्युत्पत्ती निश्चितपणे सिद्ध झालेली नसली तरी महानुभाव परंपरेत हे नाव श्री गोविंदप्रभूंच्या बालचरित्राशी जोडले जाते. महानुभाव साहित्यात गोविंदप्रभूंचा उल्लेख ‘गुंडम राऊळ’, ‘गुंडम स्वामी’ किंवा ‘गुंडो’ अशा नावांनी आढळतो. काण्वशाखीय ब्राह्मण कुटुंबात जन्मलेल्या गोविंदप्रभूंच्या वडिलांचे नाव अनंतनायक आणि आईचे नाव नेमाईसा होते. ते लहान असतानाच त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्या नातेवाइकांनी त्यांचा सांभाळ केला. उपलब्ध चरित्रपर नोंदीनुसार त्यांची मावशी त्यांना ऋद्धिपूर येथे घेऊन गेली आणि तेथे बोपो उपाध्ये यांच्याकडे त्यांचे वेदाध्ययन झाले. आज मातुलग्राम आणि रोहनखेडा ही नावे या परिसराच्या धार्मिक व भौगोलिक ओळखीत वापरली जातात.

मातुलग्राम येथील पवित्र स्थानांविषयी महानुभाव परंपरेत अनेक मौखिक आणि लिखित आख्यायिका सांगितल्या जातात. महानुभाव पंथातील मुनिव्यास यांनी संकलित केलेल्या ‘स्थानपोथी’सारख्या ग्रंथांमधून पंथाशी संबंधित पवित्र स्थळांची तपशीलवार माहिती मिळते. मंदिरापासून सुमारे दोनशे पावलांच्या अंतरावर असलेल्या ‘भोपळा खाववणे स्थान’ या देवळीशी एक प्रसिद्ध लीळा जोडली जाते. परंपरेनुसार, एकदा गोविंदप्रभू आपल्या भक्तपरिवारासह शेताजवळ बसले असताना भक्तांना भूक लागली, मात्र जवळ भोजनाची सोय नव्हती. भक्तांची अवस्था पाहून प्रभूंनी शेजारील वेलीवर लागलेले कडू भोपळे तोडून त्यांना खाण्यास दिले. महानुभाव परंपरेतील कथेनुसार प्रभुकृपेने ते कडू भोपळे मधुर लागले आणि भक्तांची भूक शांत झाली. ही लीळा प्रभूंच्या कृपेचे प्रतीक मानून भाविक त्या स्थानाला नतमस्तक होतात. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराजवळ असलेले ‘रिठ्याचे स्थान’ही गोविंदप्रभूंच्या बाललीळांशी संबंधित मानले जाते. या सर्व चरणांकित स्थानांचे जतन महानुभाव अनुयायांनी श्रद्धेने केले आहे.

तेराव्या शतकातील महाराष्ट्रात जातिभेद, सामाजिक उतरंड आणि विविध कर्मकांडांचा प्रभाव मोठा होता. अशा काळात महानुभाव पंथाने भक्ती आणि मोक्षमार्गात जातिभेद व स्त्री-पुरुष भेदाला दुय्यम ठरवणारी भूमिका मांडली. म्हाइंभट यांनी संकलित केलेल्या ‘ऋद्धिपूरचरित्र’ अथवा ‘गोविंदप्रभुचरित्र’ आणि ‘लीळाचरित्र’ या मराठीतील आरंभीच्या महत्त्वपूर्ण गद्यग्रंथांमधून तत्कालीन समाजजीवनाची माहिती मिळते. गोविंदप्रभू स्वतः विविध सामाजिक स्तरांतील लोकांच्या घरी जात आणि त्यांच्या घरी भोजनही करीत असल्याच्या नोंदी त्यांच्या चरित्रात आढळतात. त्यामुळे सामाजिक समतेचा आदर्श आचरणातून मांडणाऱ्या प्रारंभीच्या संतपुरुषांमध्ये त्यांची गणना केली जाते. महानुभाव पंथाने स्त्री आणि शूद्रांसाठीही मोक्षमार्ग खुला केला तसेच स्त्रियांना संन्यासदीक्षा घेण्याची संधी दिली. मराठीतील आद्य कवयित्री म्हणून गौरविल्या जाणाऱ्या महदंबा किंवा महदाईसा यांच्या ‘धवळे’ या रचनांचाही संबंध याच महानुभाव परंपरेशी आहे.

गोविंदप्रभूंचे मौंजीबंधन साधारण सातव्या वर्षी झाल्याचे चरित्रपर परंपरेत नमूद केले जाते. त्यानंतर ते विद्याभ्यासासाठी ऋद्धिपूर येथे गेले. पुढे ऋद्धिपूर ही त्यांची प्रमुख कर्मभूमी ठरली आणि महानुभाव पंथाच्या इतिहासातील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध झाली. परंपरेनुसार गोविंदप्रभूंनी श्री चक्रपाणी राऊळ यांच्याकडून आध्यात्मिक दीक्षा स्वीकारली. गुजरातमधील भडोचशी संबंधित हरिपाळदेव भ्रमंतीदरम्यान ऋद्धिपूर येथे आले असता त्यांनी गोविंदप्रभूंचा अनुग्रह स्वीकारला. गोविंदप्रभूंनी त्यांना दीक्षा देऊन ‘चक्रधर’ हे नामाभिधान दिल्याची नोंद ऐतिहासिक आणि महानुभाव परंपरेतील स्रोतांत आढळते. पुढे सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामी यांनी महानुभाव पंथाच्या तत्त्वज्ञानाचा व्यापक प्रचार केला. त्यामुळे गोविंदप्रभूंचे कार्य, त्यांची गुरुपरंपरा आणि त्यांच्या जन्मस्थानाशी जोडलेले मातुलग्राम यांना महानुभाव संप्रदायात विशेष महत्त्व आहे.

गावाच्या वेशीबाहेरील शांत परिसरात उभारलेल्या या मंदिराभोवती संरक्षण तटबंदी आहे. तिच्या दर्शनी भागात सिमेंट काँक्रीट आणि आधुनिक स्थापत्य तंत्राचा वापर करून उंच महाद्वार बांधलेले आहे. महाद्वाराच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला प्रत्येकी चार असे एकूण आठ स्तंभ आहेत. त्यांच्या माथ्यावर महिरपी कमानींची रचना आहे. महाद्वाराच्या मध्यभागी मुख्य प्रवेशद्वार व दोन्ही बाजूंना उपद्वारे आहेत. आत प्रवेश केल्यावर मोकळे प्रांगण लागते. येथे यात्रेकरूंसाठी अतिथीगृह, धर्मशाळा, नित्य अन्नछत्र आणि संस्थानाचे कार्यालयीन कक्ष आहेत. मंदिर उंच जगतीवर उभारलेले आहे. सुमारे दहा ते पंधरा पायऱ्या चढल्यानंतर मुखमंडपात प्रवेश होतो. मंदिराची रचना मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. मुखमंडप आणि सभामंडप अर्धखुल्या स्वरूपाचे आहेत. मंडपातील स्तंभांचे पाय चौकोनी असून स्तंभदंडात चौकोनी आणि अष्टकोनी घडणीचा वापर केला आहे. या स्तंभांवर आधारलेल्या छताच्या बाह्य भागावर त्रिकोणी पाट्यांच्या तोरणासारखी सजावट केलेली आहे.

सभामंडपातून पुढे आल्यावर अंतराळाचे प्रवेशद्वार लागते. त्याला कोरीव लाकडी झडपा बसवलेल्या आहेत. अंतराळात प्रवेश करताच उंबरठ्याजवळ ‘रिठ्याचे स्थान’ हे चरणांकित अधिष्ठान दिसते. याशिवाय अंतराळात दक्षिणेकडे एक आणि उत्तरेकडे दोन अशी आणखी तीन चरणांकित स्थाने चौथऱ्यांच्या स्वरूपात जतन केली आहेत. अंतराळाच्या पुढे गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या लाकडी द्वारशाखा आणि झडपांवर मयूर, विविध पुष्परचना आणि पर्णलतांचे कोरीव काम केलेले आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी श्री गोविंदप्रभूंचे मूळ जन्मस्थान मानले जाणारे अधिष्ठान चौथऱ्याच्या स्वरूपात असून त्यावर रेशमी वस्त्राचे आवरण असते.

मंदिराच्या बाह्य छतरचनेकडे पाहिल्यास सभामंडपावर घुमटाकार शिखर आहे. त्यावर आमलक आणि कळस बसवलेला आहे. गर्भगृहाच्या छतावर तीन चौकोनी शिखरांची रांग दिसते. त्यांचा वरचा भाग क्रमाक्रमाने निमुळता होत जातो. तिन्ही शिखरांच्या चारही बाजूंना देवकोष्ठके आणि नागर शैलीची आठवण करून देणारी लहान अंगशिखरे आहेत. प्रत्येक शिखराच्या शीर्षभागी एकावर एक अशी दोन आमलके आणि त्यावर धातूचा कळस आहे. मधले शिखर दोन्ही बाजूंच्या शिखरांपेक्षा अधिक उंच आणि रुंद आहे. मुख्य मंदिरापासून सुमारे दोनशे पावलांच्या अंतरावर ‘भोपळा खाववणे स्थान’ ही लहान देवळी आहे. तिच्या छतावर चौकोनी पायावर गोलाकार आणि निमुळते होत जाणारे शिखर आहे.

उपलब्ध स्थानिक माहितीनुसार, मंदिराची दैनंदिन दिनचर्या पहाटे ५.३० वाजता मुख्य कवाडे उघडल्यानंतर सुरू होते. सकाळी ६ वाजता गोविंदप्रभूंच्या जन्मस्थानाची पहिली मंगल आरती केली जाते. त्यानंतर चरणांकित स्थानांचे नित्यपूजन, अभिषेक आणि वस्त्रावरण बदलण्याचा विधी होतो. सकाळी ८ ते दुपारी १२ या वेळेत भाविक दर्शन, नामस्मरण तसेच ‘लीळाचरित्र’ किंवा ‘गोविंदप्रभुचरित्र’ यांसारख्या ग्रंथांचे पठण करतात. दुपारी १२ वाजता नैवेद्य आणि माध्याह्न आरती होते. दुपारी १ वाजता मंदिर विश्रांतीसाठी बंद केले जाते. दुपारी ४ वाजता ते पुन्हा दर्शनासाठी उघडते. सायंकाळी ७ वाजता सांजआरती आणि भजन होते. रात्री ८.३० वाजता शयन आरती झाल्यानंतर रात्री ९ वाजता देवालयाची कवाडे बंद केली जातात.

या स्थानाचा सर्वांत महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव म्हणजे भाद्रपद शुद्ध त्रयोदशीचा श्री गोविंदप्रभू जन्मोत्सव. जन्मस्थानाशी संबंधित क्षेत्र असल्यामुळे या उत्सवाला विशेष सांप्रदायिक महत्त्व आहे. यावेळी मंदिरात विशेष स्थानपूजन, नामस्मरण, प्रवचन, कीर्तन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. या सोहळ्यासाठी महाराष्ट्रातील विविध भागांतून महानुभाव अनुयायी मातुलग्राम येथे येतात. याशिवाय श्रावण वद्य अष्टमीला भगवान श्रीकृष्ण जन्मोत्सव आणि भाद्रपद शुद्ध द्वितीयेला श्री चक्रधर स्वामी अवतारदिन साजरा केला जातो. दत्तात्रेय जयंतीचाही उत्सव महानुभाव परंपरेनुसार भक्तिभावाने केला जातो. प्रमुख उत्सवांच्या वेळी मंदिर परिसरात दीपसजावट आणि विद्युत रोषणाई केली जाते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती शहरापासून २२ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ३२ किमी अंतरावर
• मोर्शी, अमरावती व बडेनेरा येथून एसटीची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात.
• मंदिर प्रांगणातील धर्मशाळेत भाविकांसाठी निवास आणि अन्नछत्राची सुविधा