संत वियोगी महाराज आश्रम व श्रीराम संस्थान

उमरी इतबारपूर, ता. दर्यापूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर तालुक्यात शहानूर नदीच्या तीरावर श्री संत वियोगी महाराज आश्रम व श्रीराम संस्थान हे विदर्भातील एक प्रसिद्ध आध्यात्मिक केंद्र आहे. औदुंबर वृक्षांच्या विपुलतेने वेढलेल्या या परिसराला विसाव्या शतकातील अवधूत परंपरेतील संत वियोगी महाराजांच्या वास्तव्याचा आणि तपश्चर्येचा वारसा लाभलेला आहे. नामस्मरण, ध्यानधारणा आणि निष्काम जनसेवा या त्रिसूत्रीवर आधारलेल्या या संकुलात गोपेश्वर श्रीकृष्ण मंदिर, रामलाल महाराजांचे समाधी मंदिर, गोपाळ कुंड, पंचमुखी महादेव मंदिर आणि वियोगी महाराजांचे निवासस्थान एकत्र जोडलेले आहेत. दरवर्षी २५ डिसेंबर ते १ जानेवारी या कालावधीत संपन्न होणाऱ्या अखंड हरीनाम सप्ताहात आणि जयंती महोत्सवात विदर्भ व लगतच्या भागांतून हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

भौगोलिक आणि ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून हा परिसर प्राचीन काळापासून समृद्ध मानल्या गेलेल्या पूर्णा खोऱ्याचा एक भाग आहे. ‘अकोला जिल्हा गॅझेटिअर’ आणि ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’ मधील जलप्रवाहांच्या नोंदीनुसार सातपुड्यातील मेलघाट पर्वतरांगेतून उगम पावणारी शहानूर नदी दर्यापूर तालुक्यातून वाहत असताना अंजनगाव सुर्जी, उमरी आणि दहिव्हांडामार्गे पूर्णेला मिळते. या नदीचे जुने पौराणिक नाव ‘शारणीरा’ असे आढळते. महाभारतातील एका स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार वनवास काळात अर्जुनाने जमिनीवर बाण मारून पाण्याची जी निर्मळ धारा निर्माण केली, त्यावरून या प्रवाहाला शारणीरा किंवा शहानूर म्हटले गेले. या नदीकाठच्या औदुंबर वनांमुळे या गावास ‘उमरी’ हे नाव पडले. मध्ययुगीन मुघल व निजामकालीन महसुली प्रशासनात विश्वासू अधिकाऱ्याच्या वतनावरून ‘इतबारपूर’ हा प्रत्यय लागला. यातून ‘उमरी इतबारपूर’ ही संयुक्त ओळख रूढ झाली.

या आध्यात्मिक केंद्राचे प्रवर्तक संत वियोगी महाराज यांचा जीवनपट विदर्भातील अवधूत परंपरेचा एक भाग आहे. बुलढाणा जिल्ह्यातील मलकापूर तालुक्यातील उमाळी येथे जयकिसन व्यास आणि गीताबाई यांच्या पोटी पौष शुद्ध द्वादशी, शके १८४२ म्हणजेच १ जानेवारी १९३१ रोजी त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे मूळ नाव लक्ष्मीनारायण व्यास असे होते. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण उमाळी येथे चौथीपर्यंत, पुढील शिक्षण दाताळा येथे आणि माध्यमिक शिक्षण मलकापूर येथे झाले. मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर ते मुंबईला गेले आणि तेथील एका सूत गिरणीत काम करू लागले. गिरणी मालकाच्या आजारपणातील असहाय अवस्था त्यांनी जवळून पाहिली. अफाट संपत्ती असली तरी आजारपणात मालकाकडे लक्ष देण्यासाठी जवळचे कोणीही उपस्थित नसे. या अनुभवातून त्यांच्या मनात तीव्र वैराग्य निर्माण झाले. त्यांनी नोकरी सोडून गावी परतण्याचा निर्णय घेतला आणि संन्यास स्वीकारून दत्तसंप्रदायाची दीक्षा घेतली. परंपरेनुसार प्रत्यक्ष दत्तात्रेयांनी त्यांना संन्यास दीक्षा दिल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. नामस्मरण आणि ध्यानधारणा या साध्या मार्गांनी आत्मसाक्षात्कार होतो, असा त्यांचा उपदेश होता. ‘जनता जनार्दनाची सेवा केली तर नारायण प्रसन्न होतो’ हे त्यांच्या शिकवणीचे सूत्र होते. त्यांच्या आयुष्याशी अनेक चमत्कारिक आख्यायिका जोडल्या गेल्या आहेत. एकदा एका उधळलेल्या बैलाने त्यांच्याकडे धाव घेतली असता महाराजांच्या केवळ नजरेने तो शांत होऊन चरणांशी बसला. व्याधिग्रस्तांचे आजार त्यांच्या स्पर्शाने दूर होत, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. महाराज मथुरेला दर्शनासाठी गेले असता मंदिराचे दरवाजे बंद होते, मात्र त्यांनी भजन आरंभिताच बंद दरवाजे आपोआप उघडल्याची कथाही सांगितली जाते.

उमरी इतबारपूर येथील आश्रमाची स्थापना इसवी सन १९५८ च्या श्रीराम नवमीच्या पर्वाशी जोडलेली आहे. रामनवमीच्या कार्यक्रमात प्रवचन देण्यासाठी वियोगी महाराज येथे आले होते. शहानूर नदीकाठची शांतता आणि औदुंबरांची विपुलता पाहून त्यांनी याच ठिकाणी वास्तव्याचा संकल्प सोडला. महाराजांनी येथे पर्णकुटीवजा निवास उभारून गोपेश्वर श्रीकृष्णाच्या मंदिराची पायाभरणी केली. इसवी सन १९५८ ते १९६० या दोन वर्षांच्या कालावधीत सुमारे पाच ते सहा महिने त्यांचे येथे वास्तव्य राहिले. याच काळात तापी-पूर्णा परिक्रमेदरम्यान त्यांना ओंकारेश्वर-नर्मदा परिक्रमेतील सिद्ध पुरुष श्री बाबाजी धुनिवाले यांच्या रूपात सद्‌गुरूंची प्राप्ती झाली. यानंतर त्यांना विदेही अवस्था लाभली. इसवी सन १९६० मध्ये भक्तांचा निरोप घेताना त्यांनी, “मला शोधू नका, सूक्ष्म रूपात माझे वास्तव्य येथेच राहील, मंदिरातील नित्य पूजा सुरू ठेवा आणि आलेल्या भाविकांना उपाशी पाठवू नका,” असा आदेश देऊन प्रस्थान केले. पुढे महाराजांच्या अनुभूतींची प्रचिती भाविकांना येऊ लागल्याने येथे गर्दी वाढत गेली आणि या वास्तूचा विस्तार झाला.

संपूर्ण आश्रम संकुलाभोवती दगडी तटबंदी उभारलेली आहे. समोर पक्का रस्ता आणि वाहनतळाची सोय आहे. तटबंदीच्या मध्यभागी असलेल्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना नक्षीदार दगडी स्तंभ आहेत. स्तंभांवरील सज्जावर पारंपरिक मंदिर स्थापत्यपद्धतीचे बाशिंग कोरलेले आहे. या बाशिंगावर पानाफुलांचे कोरीव काम दृष्टीस पडते. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर पेव्हर ब्लॉकने आच्छादलेले प्रांगण लागते. या प्रांगणात सावली देणारे वृक्ष आहेत आणि भाविकांना बसण्यासाठी आसने तयार केलेली आहेत. आवारात एक तुळशी वृंदावन आणि ‘गोपाळकुंड’ नावाची विहीर आहे. या विहिरीच्या पाण्याने स्नान केल्यास आजार बरे होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. गोपाळकुंडाच्या समोरील बाजूस एका उंच चौथऱ्यावर श्री रामलाल महाराज यांचे समाधी मंदिर बांधलेले आहे. अर्धखुल्या रचनेच्या या मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी सहा पायऱ्या चढून जावे लागते. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना दगडी कठडे आहेत. आतील गर्भगृहामध्ये रामलाल महाराजांचा समाधी चौथरा आहे. त्यावर त्यांची ध्यानस्थ पाषाणमूर्ती आहे. समाधी मंदिराचे शिखर षटकोनी पायावर आधारलेले आहे. या समाधी मंदिरालगत एका लहान देवळीत वज्रपीठावर श्रीदत्तात्रेयांची मूर्ती दिसते.

प्रांगणाच्या मध्यवर्ती भागात वियोगी महाराजांनी स्थापन केलेले गोपेश्वर श्रीकृष्ण मंदिर उभे आहे. या मंदिरातील वज्रपीठावर अलंकृत मखरामध्ये मुरलीधर श्रीकृष्ण आणि माता राधा यांच्या पाषाणमूर्ती आहेत. मखरावर नक्षीदार शिखर आणि धातूचा कलश कोरलेला आहे. श्रीकृष्ण मंदिराच्या दर्शनी भागात आश्रमातील महंतांचे समाधी स्थळ आहे. ही समाधी पिरॅमिड आकाराच्या पायरीयुक्त चौथऱ्यावर साकारलेली आहे. तिच्या लगत उभारलेल्या लहान स्तंभीकेवर अखंड नंदादीप तेवत ठेवलेला असतो. प्रांगणात एक पुरातन वटवृक्ष आहे. आवारातच संस्थानचे प्रशासकीय कार्यालय आणि त्यालगत संत वियोगी महाराजांचे ऐतिहासिक निवासस्थान जतन केलेले आहे. याच खोलीत महाराज एकांतात ध्यानधारणा करत असत. या खोलीमध्ये महाराजांच्या वापरातील मूळ वस्तू, पादत्राणे, वस्त्रे आणि पूजनीय गुरुगादी ठेवलेली आहे. भिंतींवर संतांच्या तसबिरी लावलेल्या आहेत.

या संपूर्ण संकुलातील सर्वांत प्रमुख वास्तू म्हणजे उंच जगतीवर उभारलेले पंचमुखी महादेव मंदिर आहे. याला वियोगी महाराजांचे स्मृती मंदिर म्हणून ओळखले जाते. तीन दिशांनी पायऱ्या असलेल्या अष्टकोनी सभामंडपातून या मंदिरात प्रवेश होतो. हा सभामंडप नंतरच्या काळात मुख्य मंदिरास जोडण्यात आला आहे. सभामंडपाच्या पुढे एक लहान अंतराळ आहे. त्यापुढे दगडी पायऱ्या उतरून खोल गर्भगृहात जावे लागते. गर्भगृहाच्या द्वाराशी महादेवाचे वाहन असलेल्या नंदीचे पाषाणशिल्प आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी पांढऱ्या संगमरवरामध्ये कोरलेली दुर्मीळ पंचमुखी शिवपिंड आहे. लिंगपुराणातील संदर्भांनुसार या लिंगपाषाणावर महादेवाची सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष आणि ईशान ही पाच मुखे कोरलेली आहेत. गर्भगृहातील मागील भिंतीलगतच्या वज्रपीठावर गणपतीची मूर्ती आहे. एका कोरीव देवकोष्टकात माता पार्वतीची मूर्ती स्थापित आहे. मंदिराच्या सभामंडपावर चौकोनी शिखर आहे. गर्भगृहावरील मुख्य शिखर नागर आणि मराठा स्थापत्यशैलीच्या संगमातून साकारलेले आहे. ते पायऱ्यांच्या रचनेत (फांसना शैली) वर निमुळते होत गेले आहे. शिखराच्या चारही बाजूंना अंगीशिखरे, शृंगशिखरे आणि देवकोष्टके आहेत. शीर्षभागी गोलाकार आमलक आणि त्यावर कळस आहे.

दररोज पहाटे ५:३० वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. दरवर्षी मार्गशीर्ष-पौष महिन्यांत होणारा वियोगी महाराज जयंती महोत्सव हा या देवस्थानाचा सर्वांत मोठा वार्षिक सोहळा आहे. दरवर्षी २५ डिसेंबर ते १ जानेवारी या काळात अखंड हरीनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. या सप्ताहात अखंड वीणावादन, ज्ञानेश्वरी पारायण, काकड आरती, कीर्तन, प्रबोधन, रक्तदान शिबीर आणि महाप्रसादाचे उपक्रम राबवले जातात. १ जानेवारी रोजी महाराजांच्या जन्मोत्सवाच्या दिवशी पाळणा हलवून उत्सवाची सांगता होते. याव्यतिरिक्त चैत्र महिन्यातील रामनवमी, आषाढ महिन्यातील गुरुपौर्णिमा, श्रावण महिन्यातील सर्व सोमवार, भाद्रपदातील श्रीकृष्ण जन्माष्टमी आणि माघ महिन्यातील महाशिवरात्र हे सण येथे उत्साहात साजरे केले जातात.

दररोज पहाटे ५:३० वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. संत वियोगी महाराज यांचा जन्म पौष शुद्ध द्वादशीला झाला असला तरी, दरवर्षी २५ डिसेंबर ते १ जानेवारी या काळात येथे अखंड हरीनाम सप्ताहाचे आणि जयंती महोत्सवाचे आयोजन केले जाते. १ जानेवारी रोजी महाराजांच्या जन्मोत्सवाचा पाळणा हलवून या वार्षिक उत्सवाची सांगता होते. याव्यतिरिक्त मंदिराच्या वार्षिक कार्यक्रमानुसार चैत्र महिन्यातील रामनवमी (चैत्र शुद्ध नवमी), आषाढ महिन्यातील गुरुपौर्णिमा, श्रावण महिन्यातील नागपंचमी (श्रावण शुद्ध पंचमी) व सर्व सोमवार, श्रावण महिन्यातील गोकुळाष्टमी (श्रावण वद्य अष्टमी), आश्विन महिन्यातील कोजागिरी पौर्णिमा (आश्विन शुद्ध पौर्णिमा) आणि माघ महिन्यातील महाशिवरात्र (माघ वद्य चतुर्दशी) हे सण येथे उत्साहात साजरे केले जातात.

उपयुक्त माहिती

उमरी इतबारपूर बस थांब्यापासून १ किमी अंतरावर
दर्यापूर येथून १७ किमी व अंजनगाव सुर्जी शहरापासून १८ किमी अंतरावर
दर्यापूर आणि अंजनगाव सुर्जी येथून उमरीसाठी नियमित एसटी बसची सुविधा
खासगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
संस्थानच्या प्रांगणात भाविकांसाठी विनामूल्य अन्नदान व अल्प मुक्कामाची सोय उपलब्ध
संपर्क : नंदू पाठक, मो. ८९७५४८३६२५