चंदनक्कावू भगवती मंदिर

कुरुंबथूर, जि. मलप्पुरम

मलप्पुरम जिल्ह्यातील तिरूर तालुक्यात तिरुणावाया आणि पुथानाथानी यांच्यामध्ये कुरुंबथूर येथे वसलेले प्रसिद्ध चंदनक्कावू भगवती मंदिर हे हिरवीगार वनराई आणि नैसर्गिक वातावरणात वसलेले एक पवित्र वनश्री मंदिर आहे. मलबारमधील प्रमुख पवित्र वनश्रींपैकी एक म्हणून पूजले जाणारे हे मंदिर आपल्या समृद्ध परंपरा, दंतकथा आणि आध्यात्मिक महत्त्वासाठी प्रसिद्ध आहे.

या जागेला “चंदनक्कावू” हे नाव मिळाले कारण हा परिसर एकेकाळी चंदन वृक्षांनी भरलेला होता असे मानले जाते. सुमारे दहा एकर परिसरात पसरलेले हे पवित्र वनश्री मुख्यत्वे देवी भद्रकालीला समर्पित आहे. मंदिर संकुलात अठरा देवतांची मंदिरे आहेत आणि ते एक अद्वितीय आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते. भगवतीसोबतच अवनीशन नावाचे दिव्य शैव-शक्ती रूपही त्याच पीठावर वास करते असे भक्तांचे मत आहे. चंदनक्कावू हे विशेषतः सुरक्षित प्रसूती आणि मातांच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करण्याचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे. अनेक विवाहित जोडपी गरोदरपणात या मंदिरात येतात, कारण गर्भवती स्त्री ही साक्षात आदिशक्तीचे रूप आहे असे ते मानतात. हे मंदिर संकुल महान विद्वान मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी, ज्यांनी पवित्र नारायणीयमची रचना केली, त्यांच्या कुटुंबाशी देखील पारंपरिकरित्या संबंधित आहे.
मंदिराच्या वनसदृश परिसरात अनेक महत्त्वाची मंदिरे आहेत, ज्यात त्यांच्या पत्नीसह वनसस्थ, वेलींनी वेढलेल्या वनराईत वल्लीक्काविलम्मा, मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी यांनी पूजलेले गणपती आणि विष्णू, वेट्टाक्करण आणि कीळक्कावूची देवी यांचा समावेश आहे. चंदनक्कावू भगवती मंदिर हे मलबारमधील सर्वात प्राचीन पवित्र वनश्रींपैकी एक मानले जाते. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या पारंपरिक समजुतीनुसार, हे वनश्री आणि त्याची उप-मंदिरे एक हजार वर्षांपेक्षा जुनी आहेत. हे ठिकाण एक प्रमुख भद्रकाली पूजा केंद्र बनण्यापूर्वी, ते एक प्रसिद्ध वैदिक शिक्षण केंद्र म्हणूनही ओळखले जात होते.

हे मंदिर १६ व्या शतकातील विद्वान आणि संत मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी यांच्याशी जवळून जोडलेले आहे. पारंपरिक मान्यतेनुसार, सुमारे ४५० वर्षांपूर्वी भट्टतिरी यांनीच सध्याची मुख्य प्रतिष्ठापना केली होती. तथापि, त्या काळापूर्वीही हे ठिकाण एक पवित्र वनश्री आणि महत्त्वाचे पूजास्थान म्हणून अस्तित्वात होते. वनसस्थ, वल्लीक्काविलम्मा, गणपती, विष्णू, वेट्टाक्करण आणि कीळक्काविलम्मा यांना समर्पित मंदिरांनी समृद्ध असलेले हे मंदिर संकुल आज मलबारच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक म्हणून उभे आहे.
मंदिराशी संबंधित सर्वात प्रसिद्ध दंतकथांपैकी एक मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी आणि “ईटिल्लथम्मा” या संकल्पनेशी संबंधित आहे. परंपरेनुसार, चंदनक्कावू हे भट्टतिरी यांचे कुलदैवत होते. असे मानले जाते की त्यांनी आपल्या वडिलोपार्जित घराच्या पवित्र प्रार्थना कक्षात, “मचिल” मध्ये, देवीची अत्यंत भक्तीभावाने पूजा केली. नंतर, जेव्हा त्यांना तीव्र संधिवाताचा त्रास झाला, तेव्हा त्यांनी भगवान कृष्णाच्या भक्तीद्वारे आराम मिळवण्यासाठी आणि नारायणीयमची रचना करण्यासाठी गुरुवायूरला जाण्याचा निर्णय घेतला. गुरुवायूरला जाण्यापूर्वी, भट्टतिरी यांना आपल्या कुलदेवतेला पूजेसाठी योग्य अशा पवित्र ठिकाणी प्रतिष्ठित करण्याची इच्छा होती. अशा प्रकारे, दंतकथेनुसार, त्यांनी सध्याच्या चंदनक्कावू मंदिरात देवीची विधिवत स्थापना केली.
चंदनक्कावूच्या देवीला “ईटिल्लथम्मा” म्हणूनही पूजले जाते, ज्याचा अर्थ दिव्य सुईण असा आहे. एका लोकप्रिय दंतकथेनुसार, फार पूर्वी या भागातील एका गरीब गर्भवती महिलेला प्रसूती वेदना सुरू झाल्या, परंतु तिला मदत करण्यासाठी जवळपास कोणीही नव्हते. त्याच क्षणी, एक वृद्ध स्त्री जंगलातून बाहेर आली, तिने सुरक्षितपणे बाळाला जन्म दिला आणि आई व बाळ दोघांचेही संरक्षण केले. प्रसूतीनंतर, ती रहस्यमय स्त्री अदृश्य झाली. नंतर लोकांना समजले की ती साक्षात भगवतीच होती, जी भक्ताला मदत करण्यासाठी सुईणीच्या रूपात आली होती. या श्रद्धेमुळे, आजही असंख्य भक्त सुरक्षित प्रसूतीसाठी आशीर्वाद घेण्यासाठी या मंदिरात येतात. येथे “मानकलम कमाझथल” नावाचा विधी विशेषतः प्रसिद्ध आहे, ज्यात मातीच्या भांड्यांना देवीसमोर विधिवत उलटे करून अर्पण केले जाते.

सामान्य मंदिरांप्रमाणे नसून, चंदनक्कावू हे एक विशाल मंदिर संकुल म्हणून ओळखले जाते. एकाच आवारात चार प्रमुख मंदिरे – मेलेक्कावू, कीळक्कावू, गणपती मंदिर आणि विष्णू मंदिर – तसेच एकूण अठरा देवतांची मंदिरे आहेत. हे मंदिर केरळच्या स्थापत्यकलेच्या पारंपरिक पवित्र वनश्री शैलीचे अनुसरण करते, ज्यामुळे अध्यात्म आणि निसर्गाचा सुसंवाद साधला जातो. उंच झाडे, दाट वेली आणि नैसर्गिक वातावरण एक शांत आणि रहस्यमय वातावरण निर्माण करते. येथील विष्णू मंदिर त्याच्या गोलाकार गर्भगृहासाठी उल्लेखनीय आहे, जे केरळ मंदिर स्थापत्यकलेचे एक दुर्मिळ आणि सुंदर उदाहरण आहे. या गोलाकार मंदिराच्या भिंतींवर प्राचीन भित्तिचित्रे आहेत, जी मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी यांनी स्वतः काढली होती असे मानले जाते, ज्यात गणपती आणि भगवान कृष्ण गरुडावर बसलेले दर्शविले आहेत. ही भित्तिचित्रे भक्तांकडून अत्यंत भक्तीभावाने पूजली जातात.

गणपती मंदिरामध्येही उल्लेखनीय स्थापत्यकलेची विशिष्टता आहे. एकाच गर्भगृहात ब्रह्मा, विष्णू, शिव लिंगाच्या रूपात शिव, गणपती आणि आरशाच्या प्रतिमेद्वारे दर्शविलेली सरस्वती अशा पाच देवतांची एकत्र प्रतिष्ठापना केली आहे. गणपती आणि सरस्वतीचे दर्शन घेण्यासाठी भक्तांसाठी एक विशेष लहान खिडकी तयार करण्यात आली आहे.

वर्षभर, चंदनक्कावूमध्ये अनेक विधी आणि उत्सव मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात. सर्वात महत्त्वाचा उत्सव म्हणजे चंदनक्काविलम्माचा प्रतिष्ठापना दिवस, जो मल्याळम महिना मीनमधल्या उत्तरा नक्षत्रावर साजरा केला जातो. हा दिवस मंदिरातील प्रसिद्ध कलम पट्टू विधींच्या सुरुवातीचा देखील असतो. कळम पाट्टू समारंभ सहा महिन्यांहून अधिक काळ चालतात आणि ते मंदिराच्या सर्वात महत्त्वाच्या धार्मिक परंपरांपैकी एक आहेत. मेलपत्तूर पूर्वजांच्या घरी विधीपूर्वक शुद्धीकरण विधी आणि वेल्लारीपूजा झाल्यानंतरच हे विधी सुरू होतात. भद्रकाली पूजेशी जवळून संबंधित असलेले हे विधी आध्यात्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मानले जातात.
कळम पाट्टूच्या समारोपाच्या दिवसांत प्रसिद्ध थालप्पोली उत्सव साजरा केला जातो. मंदिरातील ढोल आणि पवित्र नादांनी उत्सवाला सुरुवात होते. उत्सवाच्या दिवशी पहाटे “एरुथुकोट्टू” नावाचा विधी होतो. संध्याकाळी, मंदिरामध्ये ओरॅकल मिरवणुका, पूथन काली नृत्य, पारंपरिक धार्मिक मिरवणुका आणि थिदंबू मिरवणुका यांनी चैतन्य येते. दुसऱ्या दिवशी पहाटे “कुरवा” नावाच्या विधीच्या समाप्तीसह समारंभ पूर्ण होतात.
उप-देवतांसाठी विशेष प्रतिष्ठापना दिवसही साजरे केले जातात. गणपती मंदिर मल्याळम महिना इडावममधील आथम नक्षत्रावर आपला प्रतिष्ठापना दिवस साजरा करते, तर अय्यप्पा मंदिर त्याच महिन्यातील थिरुवोनम नक्षत्रावर तो साजरा करते. सुब्रह्मण्य, कीझेक्काविलम्मा आणि वेट्टक्कोरूमकन यांना समर्पित मंदिरे मेदम महिन्यातील चिथिरा नक्षत्रावर आपला प्रतिष्ठापना दिवस पाळतात. मल्याळम महिना कर्कीडकममध्ये, महा गणपती होमम आणि लक्षार्चना यांसारखे विशेष विधी केले जातात. अनेक भक्त या आध्यात्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण महिन्यात शांत नैसर्गिक वातावरणात प्रार्थनांमध्ये सहभागी होण्यासाठी पवित्र वनाला भेट देतात.
नवरात्री हा मंदिरातील आणखी एक प्रमुख उत्सव आहे. उत्सवाच्या शेवटच्या दिवसांत, मुलांसाठी शिक्षणाची पारंपरिक सुरुवात असलेला विद्यारंभम मोठ्या भक्तीभावाने केला जातो. कुटुंबं आपल्या मुलांना ज्ञान आणि दिव्य शक्तीच्या देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी आणतात.
हे मंदिर अनेक अर्पण आणि भक्ती विधींसाठीही ओळखले जाते. त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे “मानकलम कमाझथल,” जो गर्भवती महिला सुरक्षित प्रसूती आणि आई व मुलाच्या आरोग्यासाठी गर्भावस्थेच्या आठव्या महिन्यापूर्वी करतात. मंदिराभोवती दिसणारी शेकडो उलटी मातीची भांडी भक्तांच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहेत. आणखी एक महत्त्वाचे अर्पण म्हणजे संतती आणि मुलांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करणाऱ्या भक्तांनी लहान पाळणे अर्पण करणे. कळम पाट्टू स्वतः देवीला अर्पण केलेल्या सर्वात पवित्र अर्पणांपैकी एक मानले जाते. “चंथम चार्थल,” जिथे देवतेला चंदन लेप आणि दागिन्यांनी सुंदरपणे सजवले जाते, हा आणखी एक महत्त्वाचा विधी आहे. रक्त पुष्पांजली, कडुपायसम आणि रेशमी वस्त्र अर्पण यांसारखी अर्पणही लोकप्रिय आहेत.
उप-देवतांनाही विशेष अर्पण केले जातात. गणपती मंदिरात, महा गणपती होमम, अप्पा निवेद्यम आणि कारुका होमम हे महत्त्वपूर्ण विधी आहेत. भक्त गोलाकार गर्भगृहात भगवान विष्णूंना पालपायसम आणि पुरुष सूक्त पुष्पांजली अर्पण करतात. नेयविलक्कू प्रज्वलित करणे आणि इल्लू पायसम यांसारखी अर्पण वनसस्थ (अय्यप्पा) साठी महत्त्वाची आहेत.
हे मंदिर पारंपरिक तांत्रिक विधी आणि दैनंदिन पूजा वेळापत्रकाचे पालन करते. मंदिर सकाळी सुमारे ५:०० वाजता निर्मल्य दर्शन आणि पहाटेच्या विधींनी उघडते. सूर्योदयापूर्वी उषापूजा केली जाते, त्यानंतर सकाळी सुमारे ८:०० वाजता एथिर्थू पूजा आणि पांथीराडी पूजा होते. मुख्य दुपारची पूजा आणि अर्पण सकाळी सुमारे १०:३० वाजता होतात, त्यानंतर मंदिर अंदाजे ११:०० वाजता बंद होते. सुरक्षित प्रसूतीशी संबंधित बहुतेक प्रार्थना आणि विधी सहसा सकाळच्या वेळेत केले जातात.
संध्याकाळच्या पूजेसाठी मंदिर सायंकाळी ५:०० वाजता पुन्हा उघडते. सूर्यास्ताच्या वेळी केली जाणारी संध्याकाळची दीपपूजा, दीपाराधना, विशेषतः पवित्र मानली जाते. रात्रीच्या अर्पणांसह अथाझा पूजा मंदिर सायंकाळी सुमारे ७:०० वाजता बंद होण्यापूर्वी केली जाते. थालप्पोली उत्सव, कळम पाट्टू हंगाम आणि कर्कीडकम विधी यांसारख्या विशेष प्रसंगी, वेळा आणि समारंभ बदलू शकतात आणि मंदिरात मोठ्या संख्येने भाविक जमतात.

मुख्य वैशिष्ट्य

  • तिरुनावाया शहरापासून ५ किमी आणि तिरूर शहरापासून १२ किमी अंतरावर स्थित.
  • तिरुनावाया रेल्वे स्थानकापासून ७ किमी आणि तिरूर रेल्वे स्थानकापासून १२ किमी अंतरावर.
  • भक्तांसाठी प्रशस्त पार्किंग सुविधा उपलब्ध आहे.
  • जवळपासच्या शहरांमध्ये निवास आणि भोजन सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क क्रमांक ०७९४७१११५९३
Back To Home

मंदिरे