दशावतार रणछोडराय मंदिर  

रामपुरा, ता. नांदोद, जि. नर्मदा

कंसासारख्या शक्तिशाली राजांचा आणि असुरांचा पराभव करण्यासाठी प्रसिद्ध असणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांना एकदा युद्ध टाळण्यासाठी रणनीतिकदृष्ट्या माघार घ्यावी लागली होती. या रणनीतिक माघारीमुळे त्यांना ‘रणछोड’ म्हणजे ‘रणंगण सोडून पळून गेलेला’ असे म्हटले गेले. संपूर्ण भारतात या नावाने श्रीकृष्णाला समर्पित अनेक मंदिरे आहेत. असेच एक उल्लेखनीय मंदिर उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमेच्या मार्गावरील रामपुरा येथे स्थित आहे. येथील मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात श्रीकृष्णाच्या दशावतारांचे (दहा अवतारांचे) दर्शन घडते. नर्मदा परिक्रमा करणारे अनेक भाविक आशीर्वादासाठी या मंदिराला भेट देतात.

उत्तरवाहिनी नर्मदा परिक्रमेमध्ये रामपुराला अत्यंत धार्मिक महत्त्व आहे. महर्षी मार्कंडेयांनी हजारो वर्षांपूर्वी या परिक्रमेची सुरुवात केली होती आणि भाविक आजही ही सुमारे ३,५०० किमीची परिक्रमा पूर्ण करतात. तथापि, काहींसाठी इतके अंतर चालणे अशक्य असू शकते. म्हणूनच, चैत्र महिन्यात तिलकवाडा ते रामपुरा आणि परत असा सुमारे २१ किमीचा ‘उत्तरवाहिनी परिक्रमा’ नावाचा एक पर्याय मानला जातो. नर्मदा नदी तिलकवाडा येथे विशेषतः उत्तरेकडे (उत्तरवाहिनी) वळते आणि रामपुरापर्यंत याच दिशेने वाहते, त्यानंतर ती पुन्हा आपल्या नेहमीच्या मार्गाने वाहू लागते, त्यामुळे रामपुरा हे स्थान अत्यंत पवित्र मानले जाते.

रणछोडरायांच्या कथेनुसार, मगधचा राजा जरासंध हा एक अत्यंत शक्तिशाली व क्रूर शासक आणि कंसाचा सासरा होता. जरासंध त्याच्या निर्दयीपणासाठी कुप्रसिद्ध होता. महाभारताच्या सभापर्वात श्रीकृष्ण उल्लेख करतात की – ‘षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश । जरासंधेन राजानस्ततः क्रूरं प्रवर्त्स्यते ।।’ (षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश । जरासंधेन राजानस्ततः क्रूरं प्रवर्त्स्यते ।) याचा अर्थ असा की, जरासंधाने १०० पैकी ८६ प्रांतिक राजांना बंदी बनवले आहे. केवळ १४ राजे स्वतंत्र उरले आहेत. जर त्याने त्यांनाही बंदी बनवले, तर त्याचा अत्याचार आणखी वाढेल. श्रीकृष्णाच्या हस्ते कंसाचा वध झाल्यामुळे संतापलेल्या जरासंधाने मथुरेवर १८ वेळा आक्रमण केले. या युद्धांमध्ये कोणाचाही निर्णायक विजय झाला नाही, तरी मथुरेचे मोठे नुकसान झाले. शेवटी, आपल्या प्रजेच्या कल्याणासाठी श्रीकृष्णांनी मथुरा सोडण्याचा निर्णय घेतला आणि वृष्णी, अंधक आणि भोज या यादव कुळांसह त्यांनी द्वारकेला प्रयाण केले. रणंगण सोडण्याच्या या कृतीमुळे त्यांना ‘रणछोड’ हे नाव मिळाले; तथापि, हे त्यांनी आपल्या प्रजेच्या चांगल्यासाठीच केले होते.

रामपुरा येथील रणछोडरायांना समर्पित असलेल्या मंदिराला १०० वर्षांहून अधिक काळाचा इतिहास आहे. येथील मूर्तीबाबतच्या स्थानिक लोककथेनुसार, ५ ऑगस्ट १९१३ रोजी श्रावण शुद्ध चतुर्थीच्या दिवशी एका शेतकऱ्याला त्याच्या शेतात ही मूर्ती सापडली. ग्रामस्थांनी या मूर्तीची पूजा करण्यास सुरुवात केली आणि नंतर रणछोडरायांचे मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला. यासाठी त्यांनी वर्गणी गोळा केली, परंतु सुरुवातीला पुरेसा निधी जमू शकला नाही. राजपिंपळा संस्थानाचे तत्कालीन राजे महाराज विजयसिंह यांनी भव्य मंदिर बांधण्यासाठी आवश्यक असलेली उर्वरित रक्कम दिली. त्यांच्या कारकिर्दीच्या नवव्या वर्षी मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाले. सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांनी लादलेल्या अन्यायी करांविरुद्ध सुरु असलेल्या ‘बोरसड सत्याग्रहा’च्या काळातच २८ फेब्रुवारी १९२३ रोजी रणछोडरायांच्या मूर्तीचा औपचारिक प्राणप्रतिष्ठा सोहळा पार पडला.

नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर एका मोठ्या प्रांगणात पसरलेले असून २००२ मध्ये बांधलेल्या एका भव्य प्रवेशद्वारातून मंदिरात प्रवेश होतो. प्रांगणात आकर्षक पेव्हिंग ब्लॉक्स बसवलेले असून ते उंच चबूतऱ्यावर असलेल्या रणछोडरायांच्या संगमरवरी मंदिराकडे जातात. या वास्तूत एक खुला दर्शन मंडप आणि गर्भगृह आहे, ज्यावर आमलक आणि कलशाने सुशोभित घुमटाकार शिकारे आहेत. दर्शन मंडपाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे.

दर्शन मंडपाला आधार देणारे खांब गोलाकार असून त्यावर कमानींनी जोडलेल्या आकर्षक आणि कोरीव नक्षीकामाची सजावट आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवरही सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. आतमध्ये काळ्या संगमरवरापासून बनवलेली, चार फूट उंच रणछोडरायांची अत्यंत मनमोहक मूर्ती विराजमान आहे.

मूर्तीमध्ये श्रीकृष्णाच्या मुखावर मंद हास्य असून, मुकुट, दागिने आणि वैजयंती माळेने ते नटलेले आहेत. मूर्तीच्या चार हातांत कमळ, गदा, पाञ्चजन्य शंख आणि सुदर्शन चक्र असून ओठांवर बासरी आहे. चरणांजवळ गरुड आहे. मूर्तीभोवती श्रीकृष्णाच्या दिव्य शस्त्रांचे प्रतिनिधित्व करणारी मानवरूपे आहेत : कमळ, शंख, कौमोदकी गदा आणि चक्र. मूर्तीच्या मागे असलेल्या शिळेवर दशावतारांचे लहान कोरीव काम आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंस विष्णू आणि शिवाच्या लघुरूपातील प्रतिमा आहेत.

या मंदिरापासून काही अंतरावरच आणखी एक स्थान आहे, जिथे रणछोडराय प्रकट झाले होते असे मानले जाते. या छोट्या मंदिरात एका चबूतऱ्यावर पवित्र पादुका स्थापन केलेल्या आहेत. याशिवाय मंदिर परिसरात महादेव तसेच हनुमान आणि गणपतीची मंदिरेही आहेत.

गुजरात सरकारच्या ‘पवित्र यात्राधाम विकास मंडळाने’ दशावतार रणछोडराय मंदिर परिसराभोवती विविध सुविधा विकसित केल्या आहेत. २०२४ मध्ये येथे भाविकांसाठी एका मोठ्या सभा गृहाचे बांधकाम प्रस्तावित आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये 

  • राजपिंपळापासून १४ किमी अंतरावर स्थित

  • राजपिंपळा शहरातून एस.टी. बस सेवा उपलब्ध

  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात

  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध

  • मंदिराचे स्थान: https://maps.app.goo.gl/YiavV75KbFeXS5WW8 
Back To Home