मंगलेश्वर महादेव तीर्थ

मांगरोळ, ता. नांदोद, जि. नर्मदा

सौरमंडळातील नऊ ग्रहांपैकी मंगळ हा ज्योतिषशास्त्रात एक शक्तिशाली क्रूर ग्रह मानला जातो. तो क्रूरता, शौर्य, साहस, उलथापालथ, दंगल, महामारी आणि युद्ध यांसारख्या गुणांशी संबंधित आहे. प्राचीन भारतीयांनी मंगळाला कुज, अंगारक, भौम आणि लोहित यांसारख्या विविध नावांनी संबोधले आहे. पौराणिक कथांनुसार, या ग्रहाने स्थापन केलेले महादेवाचे प्राचीन तीर्थ मांगरोळ येथे स्थित आहे. हे ठिकाण नांदिपराजवळ आहे, जे एकेकाळी राजपिंपळा संस्थानाचे राजधानीचे ठिकाण होते आणि ते नर्मदा नदीच्या उत्तर तट परिक्रमा मार्गावर वसलेले आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, येथील मंगलेश्वर महादेवाच्या आशीर्वादाने विवाहाशी संबंधित समस्या सुटण्यास मदत होते.

मंगलेश्वर महादेव तीर्थाचा उल्लेख स्कंद पुराण, अग्नि पुराण आणि नर्मदा पुराण यांसारख्या ग्रंथांत आढळतो. मंगळाच्या जन्माची कथा स्कंद पुराणाच्या अवंत्य खंडात दिली आहे. या कथेनुसार, प्राचीन काळी अंधक नावाचा राक्षस उज्जैनवर राज्य करत असे. त्याने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली आणि ‘माझ्या रक्ताचे थेंब जिथे पडतील, तिथे माझ्यासारखे शेकडो राक्षस जन्माला येतील’ असा वर मागून घेतला. हा वर मिळाल्यावर त्याने पृथ्वीवर हाहाकार माजवायला सुरुवात केली.

अंधकाला कनक नावाचा मुलगा होता, ज्याने देवांचा राजा इंद्र याला युद्धाचे आव्हान दिले. त्या युद्धात इंद्राने कनकाचा वध केला. जेव्हा अंधकाला आपल्या मुलाच्या मृत्यूची बातमी समजली, तेव्हा तो संतापला आणि त्याने इंद्रलोकावर आक्रमण केले.

इंद्र अंधकाची शक्ती सहन करू शकला नाही आणि त्याने भगवान शिवाकडे आश्रय घेतला. या काळात शिवाने अंधकाविरुद्ध युद्ध केले. लढाई सुरू असताना शिवाच्या कपाळावरून घामाचे काही थेंब जमिनीवर पडले, ज्यातून मंगळाचा जन्म झाला. त्याला अंगारक, रक्ताक्ष (लाल डोळ्यांचा) आणि महादेवपुत्र यांसारख्या नावांनी ग्रहांमध्ये स्थान देण्यात आले. अशीही एक दंतकथा आहे की, अंधकाच्या रक्ताच्या थेंबांपासून अधिक राक्षस जन्माला येऊ नयेत म्हणून मंगळाने ते थेंब स्वतःच्या शरीरात शोषून घेतले, ज्यामुळे त्याचा रंग लाल झाला. जरी मंगळाचा जन्म पवित्र उज्जैनमध्ये झाला असला, तरी असे मानले जाते की त्याची कर्मभूमी नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावरील हे तीर्थ आहे. येथे नर्मदा तटावर त्याने भगवान शिवासाठी कठोर तपश्चर्या केली. मंगळाच्या तपस्येवर प्रसन्न होऊन, शिवाने त्याला अर्धनारीश्वर रूपात दर्शन दिले आणि ग्रहांचा सेनापती होण्याचा वर दिला. त्यानंतर, मंगळाने या पवित्र स्थळी शिवलिंगाची स्थापना केली; म्हणूनच याला मंगलेश्वर महादेव तीर्थ म्हणून ओळखले जाते.

हे मंदिर नर्मदा परिक्रमा मार्गावरील रामपुरा (मांगरोळ) येथील शांत आणि सुंदर परिसरात स्थित आहे. प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पायऱ्या बांधल्या आहेत. काही पायऱ्या चढल्यानंतर मंदिराचे शिखर दिसते. मंदिर परिसराच्या भोवती अनेक झाडे आहेत. अंगणात उजव्या बाजूला मंगलेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. मंदिरात अर्ध-मंडप शैलीतील उघडा हॉल आणि गर्भगृह आहे. हॉलमध्ये शेंदूर लावलेली गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या समोर चौरंगावर नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भागाच्या डाव्या भिंतीवर गणेशाची प्राचीन मूर्ती आहे. गर्भगृह जमिनीच्या पातळीच्या खाली असल्याने, आत जाण्यासाठी पायऱ्या उतरून जावे लागते. आत एक शिवलिंग आहे, ज्यावर नागाचा फणा आहे. या शिवलिंगावर वरून पात्राद्वारे अभिषेक केला जातो. वर्षातील काही विशिष्ट दिवशी, सकाळच्या वेळी सूर्यप्रकाश थेट या शिवलिंगावर पडतो. शिवलिंगाच्या मागे डाव्या कोपऱ्यात गणेशाची मूर्ती आहे; त्याजवळ मागील भिंतीवर पार्वती मातेची मूर्ती असून तिच्या डाव्या बाजूला अंबा माता आणि उजव्या बाजूला नर्मदा मातेच्या मूर्ती आहेत.

या मंदिराच्या समोर आणखी एक छोटे शिव मंदिर आहे. गर्भगृहात प्रवेश करण्यापूर्वीच्या हॉलमध्ये नंदी आहे. त्याच्या डाव्या बाजूला गर्भगृहाजवळील भिंतींवर हनुमान आणि गणेशाच्या सुंदर मूर्ती एकमेकांना लागून आहेत. मध्यवर्ती गर्भगृहात एक शिवपिंडी आहे, ज्यावरही नागाचा फणा आहे. त्याच्या मागील भिंतीवर पार्वती मातेची मोहक मूर्ती आहे; उजव्या कोपऱ्यात साईबाबांची आणि डाव्या कोपऱ्यात जलाराम बाप्पांची मूर्ती आहे. मंदिर परिसरात इतरही अनेक लहान शिवलिंगे आहेत.

भाविक मंगलेश्वर महादेवाला लाल फुले, लाल फळे, गहू, मसूर डाळ, लाल वस्त्रे, गूळ, लाल गाय आणि रुद्राक्ष अर्पण करतात. असे मानले जाते की असे केल्याने त्यांचे पूर्वज युगानुयुगे तृप्त राहतात आणि त्यांच्या वंशामध्ये समृद्धी येते. ज्यांना मंगळाशी संबंधित दोष आहेत किंवा मंगळाच्या प्रभावामुळे अडचणींचा सामना करावा लागत आहे, त्यांनी या ठिकाणी विधी केल्यास अशा समस्या दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे. याव्यतिरिक्त, असे म्हटले जाते की मंगलेश्वर महादेवाला काळे तीळ अर्पण केल्याने मुला-मुलींच्या विवाहातील अडथळे दूर होण्यास मदत होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • नांदोद शहरापासून १५ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • नांदोदपासून एसटी सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पायथ्याशी असलेल्या प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्यासाठी आणि भोजनासाठी मठ उपलब्ध
Back To Home